Το παρόν και το μέλλον μιας … τρίχρονης Μαρίνας

«Μαμά, μπορούμε να βγάλουμε το μωράκι μας έξω στο δρόμο για να το σπάσουν τα αυτοκίνητα…!» είπε η τριανταοκτώ μηνών Μαρίνα στην μαμά της όταν ρωτήθηκε από την τελευταία αν αγαπάει το μόλις τριών μηνών αδελφάκι της.

Το πρωτότοκο παιδί φθονεί ή ζηλεύει το δευτερότοκο και τα επόμενα αδέλφια του. Ο φθόνος αποτελεί πρωταρχικό συναίσθημα για κάθε άνθρωπο που έρχεται σε τούτη εδώ την ζωή. Πρωτογενής μορφή απόρριψης και αντιπάθειας του διαφορετικού άλλου, ο φθόνος, διαδραματίζει έναν θεμελιακό ρόλο στην ανάδυση κοινωνικών στάσεων και θεσμών, ως μια αντίδραση της κοινότητας ενάντια στην «διαλυτική» τάση του ατόμου.

«Αντίδραση» έγραψα, ας δούμε όμως, από πιο κοντά, πως και με ποιο αποτέλεσμα δημιουργείται αυτή η αντίδραση απέναντι στο πρωταρχικό και θεμελιώδες συναίσθημα της επιθετικότητας, του φθόνου προς τον άλλο.

Η Μαρίνα εχθρεύεται το μικρό αδελφάκι της διότι αυτό «κατέχει» την προσοχή των γονιών. Το βλέμμα τους που είναι στραμμένο προς εκείνο δημιουργεί ένταση στο «εγώ» της και γίνεται αιτία σύγκρουσης μαζί τους. Το αδελφάκι της «επιλέγεται» από το «εγώ» της να γίνει το «αντικείμενο του φθόνου της» και της επιθετικότητας που συνεπάγεται αυτός ο φθόνος. Η λίμπιντο της μόνο έτσι θα εκτονώσει την ένταση της, καταστρέφοντας το «αντικείμενο». Αυτό το «σπάσιμο» που χρησιμοποιεί η γλώσσα της μικρής Μαρίνας μας λέει την «αλήθεια» της: πρόκειται για ένα αντικείμενο που – ως τέτοιο – μπορούν να «το σπάσουν τα αυτοκίνητα». Μα δεν μπορεί να μας ξεγελάσει η Μαρίνα. Το μικρό της αδελφάκι δεν αποτελεί το «αντικείμενο της ενόρμησης» της. Η ενόρμηση δεν αναζητά κάποιο συγκεκριμένο αντικείμενο. Το ξέρουμε πια καλά αυτό: η ενόρμηση αναζητά το «αντικείμενο λίμπιντο». Αυτό δεν είναι υλικό. Η ενόρμηση αναζητά την ικανοποίηση αυτή καθαυτή, από όπου και όπως και αν προέρχεται. Ναι, η ικανοποίηση είναι ο στόχος της ενόρμησης και για αυτό αποκλείεται να κάνει λάθος. Η ενόρμηση ξέρει τον δρόμο της για να φτάσει στον στόχο της. Η ικανοποίηση είναι το αντικείμενο της και, άρα, ο στόχος της. Η ικανοποίηση δεν έχει υλικότητα. Δεν στοχεύει σε κανένα υλικό αντικείμενο. Εκείνη που κάνει λάθος είναι η επιθυμία. Μάλιστα, αυτή ναι, έχει όλη την πιθανότητα του λάθους. Η επιθυμία ναι, παρασύρεται από το ρεύμα και, ως εκ τούτου, μπορεί να πάρει λάθος δρόμο. Το μικρό αδελφάκι της Μαρίνας είναι το «αντικείμενο της επιθυμίας της». Το «μικρό αντικείμενο α», που θα μας έλεγε και ο Λακάν. Μιας επιθυμίας που στην ηλικία της (την φυσική) είναι διεστραμμένη και ως εκ τούτου καθόλου μετουσιωμένη. Αυτή η διεστραμμένη επιθυμία της κάνει λάθος: επιδιώκει την σύγκρουση με τους γονείς και έχει ως στόχο την καταστροφή του αντικειμένου της (που στην προκειμένη περίπτωση είναι το μικρό αδελφάκι της). Βλέπετε, τα παιδιά είναι από την φύση τους διεστραμμένα. Για την ψυχανάλυση η διαστροφή είναι φυσική, δηλαδή πρωτογενής. Η διαστροφική επιθυμία της Μαρίνας έχει όνομα και λέγεται φθόνος. Είναι πιο πρωτογενής από την ομαλότητα, το ομαλό είναι δευτερεύον. Η ενόρμηση είναι από την φύση της διεστραμμένη, ή αν προτιμάτε, η διαστροφή είναι η κανονικότητα της ενόρμησης. Τώρα μου έρχεται στο νου μια αναλυόμενη που συνήθιζε να λέει: «ακούστε, εγώ, πάντα, υπακούω στα συναισθήματα μου, κάνω ό,τι αυτά μου υπαγορεύουν!». Εκείνη ήταν μαζοχίστρια και ως εκ τούτου πολύ πιο κοντά στην μη μετουσιωμένη (δεν λέω «απωθημένη», δεν είναι το ίδιο) επιθυμία. Ήταν, με άλλα λόγια, στην ίδιας τάξης επιθυμία με εκείνη της Μαρίνας.

Ας προχωρήσουμε όμως λίγο επιχειρώντας μια προβολή στο μέλλον για να δούμε πως μπορεί να εξελιχθεί τούτη η διεστραμμένη επιθυμία της μικρής Μαρίνας. Απέναντι στην ευχή της για «σπάσιμο από τα αυτοκίνητα» του μικρού αδελφού της, η Μαρίνα συναντά την εκφορά του λόγου των γονιών της προς εκείνη: «Μαρίνα μου, είναι αδελφάκι σου και εμείς σας αγαπάμε και τα δύο εξίσου. Αγάπησε τον αδελφό σου και εσύ όπως σας αγαπάμε και εμείς». Τούτος ο λόγος εναντιώνεται στην ικανοποίηση της ενόρμησης της Μαρίνας και την καλεί – ως εκ τούτου – βίαια να ταυτιστεί με το αδελφάκι της. Για να συμβεί αυτή η ταύτιση – στο όνομα του λόγου του μεγάλου Άλλου, πλέον – η μικρή Μαρίνα πρέπει να δεχθεί να περικόψει την ικανοποίηση της ενόρμησης της προς χάρη του γονεϊκού μεγάλου Άλλου. Αν η Μαρίνα αποδεχθεί αυτήν την περικοπή τότε θα πάψει πια να είναι διεστραμμένη και θα οδηγηθεί στον ευνουχισμό. Θα αναγνωρίσει, δηλαδή τον μεγάλο Άλλο (τον Πατέρα), θα εντάξει τον «εγώ» της στην γλώσσα και θα ενεργοποιήσει έναν μηχανισμό που ονομάζουμε «απώθηση». Δηλαδή, αγαπημένη μας Μαρίνα «καλώς ήλθες στην νεύρωση!». Η απώθηση είναι ένας αμυντικός μηχανισμός ο οποίος έχει ως στόχο να αποσύρει το φθονερό συναίσθημα της διεστραμμένης – επί του παρόντος – Μαρίνας στο ασυνείδητο της. Λέω «αμυντικός» εννοώντας απέναντι στην ικανοποίηση της ενόρμησης. Η επιθετικότητα και η καταστροφή, βλέπετε, ουδόλως ενδιαφέρουν την ενόρμηση. Η τελευταία, όπως προ-είπα, ενδιαφέρεται μόνο για την ικανοποίηση (αντικείμενο – λίμπιντο) και δεν την απασχολεί καν ούτε ο τρόπος ούτε τα μέσα που θα φθάσει σε εκείνη. Τα τελευταία, είναι κρίσιμα μόνο για τον μεγάλο Άλλο (τον Πατέρα, πάει να πει).

Η απώθηση – ο μηχανισμός – έχει ως στόχο την απόσυρση του φθόνου και της επιθυμίας που τον συνιστά. Το αντικείμενο του φθόνου που είναι «το μισητό αδελφάκι της Μαρίνας» οφείλει να αποσυρθεί στο ασυνείδητο. Αν συμβεί κάτι τέτοιο τότε η θέση που καταλάμβανε στην ψυχή της τούτο το σημαίνον θα μείνει κενή. Άρα, βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέο-δημιουργημένη έλλειψη. Μια καινούργια επιθυμία πάει να δομηθεί τώρα και ένα νέο – αντικείμενο θα είναι ο στόχος αυτής της «νέας» επιθυμίας και αυτό διότι η ψυχή δεν αντέχει το κενό. Αυτό το νέο σημαίνον που θα έλθει να υποκαταστήσει το παλιό – απωθημένο είναι «το αγαπημένο αδελφάκι μου που όπως και εγώ είμαστε ένα – εξίσου μπροστά στην αγάπη των γονέων μας». Το «μισητό» θα γίνει «αγαπημένο» (εισαγωγή της «αγάπης» έναντι του «μίσους»). Το «αδελφάκι» και το «εγώ» από δύο που ήμαστε – το ένα απέναντι στο άλλο ένα – θα γίνουν «ένα», συσσωμάτωση πάει να πει. Το «ανώτερο» εγώ μου σε βάρος του «κατώτερου» άλλου που είναι το αδελφάκι μου θα γίνει «εξίσου» με μένα (δικαιοσύνη – ισότητα). Ο σχηματισμός αυτού του «ιδεώδους του εγώ» συνιστά έναν παράλληλο της απώθησης μηχανισμό τον οποίο, στην ψυχανάλυση, ονομάζουμε «αντίδραση». Πρόκειται για έναν μηχανισμό που «συνοδεύει» την απώθηση και έχει ως στόχο να «καλύψει» το κενό (την έλλειψη, την απωθημένη επιθυμία) που αφήνει η τελευταία.

Ο σχηματισμός «αντίδρασης» σημαίνει ότι εντείνεται η ευσυνειδησία ως αυτοσκοπός. Μπορεί, για παράδειγμα, να γίνουμε μάρτυρες μιας Μαρίνας που υπό την ιδιότητα της ως νομικού να υπηρετεί την δικαιοσύνη σε ακραίο βαθμό (τυπολατρικά) μέχρι του σημείου να είναι αδιάφορη απέναντι στο πραγματικό πρόβλημα που καλείται η δικαιοσύνη να δώσει λύση. Η ματαίωση της ενορμητικής ικανοποίησης (του φθόνου και της επιθετικότητας) οδηγεί την αποσυρθείσα λίμπιντο στον σχηματισμό μιας αντίδρασης μέσω της ισχυροποίησης – σε υπερβολικό συχνά βαθμό – του αντίθετου συναισθήματος. Η αμφιρροπία των συναισθημάτων η οποία επέτρεψε την απώθηση μέσω του σχηματισμού της αντίδρασης, αποτελεί το σημείο όπου επιτυγχάνεται η επιστροφή του απωθημένου. Το εξαφανισμένο συναίσθημα επανέρχεται μεταμορφωμένο ως «κοινωνικό άγχος», ως «συνειδησιακό άγχος», ως κριτική και κατηγορία του άλλου, ενώ η απωθημένη εικόνα μετατίθεται από το αρχικό, το κύριο αντικείμενο («το μισητό αδελφάκι»), σε άλλα άσχετα αντικείμενα.

Στην ψυχανάλυση, γνωρίζουμε πια ότι οι σχηματισμοί αντιδράσεων είναι ανεπαρκείς για να εξαφανίσουν την ένταση της απωθημένης ενόρμησης. Ιδιαίτερα, αν η άμοιρη Μαρίνα οδηγηθεί στην ιδεοψυχαναγκαστική νεύρωση, το «υπερεγώ» της θα αποτελεί τον κύριο μηχανισμό αντίδρασης. Η πρωταρχική σύγκρουση της Μαρίνας με τους γονείς της θα προεκταθεί και θα εσωτερικευθεί στην συνέχεια της ως συγκρούση ανάμεσα στο «υπερεγώ» και στο «εγώ» της. Το υπερεγώ σε αντίθεση με τον Ηθικό Νόμο (που είναι ένας μετουσιωτικός μηχανισμός, τον οποίο εγώ προτείνω ανεπιφύλακτα σε σχέση με την απώθηση) συγκροτεί το ασυνείδητο αίσθημα ενοχής, καθώς και τα ψυχαναγκαστικά στοιχεία κάθε ηθικής συνείδησης, κριτικής και ηθικού νόμου (κατηγορικής προσταγής, κατά τον Καντ). Το υπερεγώ έχει πάντα μια αρνητική όψη, όμως συχνά εμφανίζει μια αμφιρροπία, η οποία εκφράζεται ως η άλλη, η θετική όψη του, ως το Ιδεώδες του Εγώ. Εδώ οφείλω ίσως μια διευκρίνηση: ο Ηθικός Νόμος δεν είναι προϊόν εσωτερίκευσης αλλά οφείλεται στην ίδια ασυνείδητη δομή της γλώσσας. Στον βαθμό που η υπέρβαση (όχι απλώς η απώθηση) του οιδιπόδειου συμπλέγματος αποτυγχάνει, τότε η ενέργεια της απωθημένης ενόρμησης οδηγεί στον σχηματισμό αντίδρασης, στο Ιδεώδες του Εγώ. Η ψυχανάλυση τονίζει όμως πως αν η προσπάθεια μετουσίωσης και ταύτισης με τον άλλο αποτύχει, τότε η ένταση που υπάρχει εντός της ψυχής μετατίθεται σε πιο «υψηλές περιοχές», στον χώρο της εξιδανίκευσης, του Ιδεώδους του Εγώ (που δεν είναι το ίδιο με την δημιουργικότητα της μετουσίωσης).

Ως ιδεοψυχαναγκαστική η Μαρίνα μας, θα διατηρεί το «αντικείμενο της ασυνείδητης – απωθημένης επιθυμίας της» αλλά θα το μικραίνει, θα το υποβιβάζει, θα το ταπεινώνει γιατί μόνο έτσι μπορεί να το απολαύσει. Ακόμα και στο «ευχαριστώ» του άλλου η απάντηση της θα είναι του τύπου «σιγά, δεν ήταν και τίποτε σπουδαίο…σιγά το κατόρθωμα που με ευχαριστείς για αυτό!». Ο σεξουαλικός σύντροφος της θα υποβιβαστεί προκειμένου η απόλαυση του σώματος του να γίνει η μικρότερη δυνατή. Ενώ οι σεξουαλικές τάσεις θα μεταβληθούν σε επιθετικές εναντίον της επιθυμίας του αντικειμένου. Αυτό είναι το τίμημα που θα πληρώσει η ιδεοψυχαναγκαστική Μαρίνα για να «σώσει» την νευρωτική της επιθυμία. Το υπερεγώ της τώρα θα τιμωρήσει αυτές τις επιθετικές τάσεις του «εγώ» της καθώς και τον «υποβιβασμό» του αντικειμένου του γεμίζοντας την με αισθήματα ενοχής. Το αδίστακτο υπερεγώ της, όσο το άμοιρο «εγώ» της θα προσπαθεί, στο όνομα του Ιδεώδους, να περιορίσει τις επιθετικές, καταστροφικές, ακόμα και φονικές τάσεις που του επιβάλλει η ασυνείδητη – απωθημένη επιθυμία προς το αντικείμενο της, μεταβάλλοντας αυτές τις τάσεις σε θυμό, σε ύβρεις, σε υπερκινητικότητα κ.λπ. τόσο πιο αυστηρό και τιμωρητικό θα γίνεται σε βάρος της. Βλέπετε, το υπερεγώ παίρνει ως αφορμή για την «δράση» του τις ιδεαλιστικές, ουτοπικές απαιτήσεις του Ιδεώδους του Εγώ. Έτσι, η επιθετικότητα του υποκειμένου Μαρίνα αντί να στραφεί ενάντια στους άλλους θα στρέφεται ενάντια στο ίδιο.               

Να λοιπόν, πως ο φθόνος, ως πρωταρχικό συναίσθημα καθορίζει το παρόν και το μέλλον της Μαρίνας η οποία δεν έχει «κλείσει» καλά – καλά ούτε τον τέταρτο χρόνο της ζωής της!