Ένας Μάνατζερ διεστραμμένης δομής είναι σχεδόν αδύνατον να διοικήσει ως Leader (ως Ηγέτης)

Στην ανάρτηση μου, στις 25 / 2 / 2020 με τίτλο «Ένα προσωπικά επιμελημένο βίντεο, αφιέρωμα στην πρωταθλήτρια 2019 – 2020» ( https://psychoanalysisthoughts.blogspot.com/2020/02/blog-post_65.html) ο Γιούργκεν Κλοπ (προπονητή της ομάδας σήμερα) έθεσε το ζήτημα του πως αντιλαμβάνεται την έννοια του Ηγέτη – μια ταύτιση του εαυτού του – μέσα στον χώρο της ομάδας. 

Ακούγοντας τον σκεφτόμουν ποια στα αλήθεια είναι η διαφορά ανάμεσα στον Ηγέτη και στον …!!! Εκεί συνειδητοποίησα ότι στην Ελληνική γλώσσα δεν υπάρχει το αντίθετο του Ηγέτη!

Πράγματι, τουλάχιστον στην γλώσσα μας, στον «Ηγέτη» αντιστοιχούν κάποια αντώνυμα. Μια δεύτερη σκέψη με οδήγησε στο ότι  ΑΝΤΩΝΥΜΑ του ΗΓΟΥΜΑΙ αποτελούν τα: ακολουθώ, έπομαι, οπισθοφυλακώ. Επίσης, ως δευτερεύοντα, τα υπηρέτης, υποτακτικός, οπαδός.

Συνθέτοντας αρκετούς ορισμούς θα μπορούσε κανείς να ορίσει την ηγεσία ή την ηγετική συμπεριφορά ενός ατόμου ως το σύνολο των ενεργειών εκείνων, οι οποίες επιδρούν πάνω στους άλλους ανθρώπους και τους κάνουν να το "ακολουθούν εθελοντικά και πρόθυμα" και να του έχουν εμπιστοσύνη.

   

Η έννοια της ηγεσίας δεν είναι σε καμιά περίπτωση ταυτόσημη με τις έννοιες της δύναμης, της επιρροής και της εξουσίας. Αυτές αποτελούν μέσα, τα οποία χρησιμοποιεί ο ηγέτης για να επηρεάσει, να καθοδηγήσει και να παρακινήσει τα μέλη της ομάδας. Αξίζει λοιπόν να διευκρινίσουμε τις παραπάνω έννοιες.

Ο Max Weber θεωρεί ως δύναμη "τη δυνατότητα που έχει ο άνθρωπος να είναι σε θέση να επιβάλλει τις δικές του επιθυμίες μέσα από μια κοινωνική σχέση, παρά την αντίσταση". Κατά συνέπεια, η δύναμη απαιτεί δύο ή περισσότερα άτομα, ένα που την ασκεί και ένα που την υφίσταται. Βλέπουμε λοιπόν ότι η δύναμη είναι η δυνατότητα ενός ατόμου να επιβάλλει την επιθυμία του στους άλλους, επηρεάζοντας τη συμπεριφορά τους.

Επιρροή είναι η αλλαγή της σκέψης, των ιδεών, των ενεργειών και της συμπεριφοράς ενός ανθρώπου, που προκύπτει από την επίδραση της δύναμης που ασκείται σε αυτόν από άλλο άτομο.

Εξουσία είναι το νόμιμο δικαίωμα που έχει κάποιος να εξασκεί τη δύναμη που διαθέτει. Η εξουσία προκύπτει από τη θέση που κατέχει το άτομο στη διοικητική ιεραρχία.

Αντίθετα με τα ελληνικά στην αγγλική γλώσσα υπάρχουν τα «Leader» και «manager» που αντιστοιχούν στα «Ηγέτης» και «διοικητής», τουλάχιστον σε ό,τι αφορά στις εργασιακές σχέσεις.

Το ερώτημα που τίθεται είναι: Θα μπορούσε άραγε μια διεστραμμένη δομή να εξελιχθεί σε μια θέση ηγέτη τουλάχιστον στο εργασιακό καθεστώς ή μήπως η «καλύτερη» θέση στην οποία μπορεί να εξελιχθεί είναι εκείνη του μάνατζερ;

Πριν προχωρήσουμε στην ψυχαναλυτική προσέγγιση της απάντησης του εν λόγω ερωτήματος, να διευκρινίσουμε ότι με τον όρο «μάνατζερ» εννοούμε εκείνο που οι κοινωνικές επιστήμες εννοούν με τον όρο «Manager εξουσίας-υπακοής» που σημαίνει έναν διοικητή που έχει υψηλή μέριμνα για την εργασία, χαμηλή όμως μέριμνα για τους ανθρώπους ενώ επικεντρώνεται στην αποτελεσματικότητα των εργασιών και των δραστηριοτήτων.

Μετά από αυτήν την διευκρίνηση ας επανέλθουμε όμως στην απάντηση του συγκεκριμένου ερωτήματος.

Εδώ λοιπόν επιβάλλεται να αναφέρουμε ότι το διαστροφικό υποκείμενο διέπεται από τα παρακάτω χαρακτηριστικά τα οποία αποτελούν και τις αιτίες της εργασιακής συμπεριφοράς του:

 Α) Η ταύτιση με το «εγώ» παραμένει στον δεύτερο χρόνο του λεγόμενου «Σταδίου του Καθρέφτη». Το γεγονός αυτό συνεπάγεται έντονα προβλήματα ύπαρξης για το υποκείμενο. Σε αντίθεση με το νευρωτικό υποκείμενο που η ταύτιση του ολοκληρώνεται.

Β) Υπάρχει απουσία του «Ιδανικού του Εγώ» και, ως εκ τούτου, του Υπερεγώ εξαιτίας του ότι δεν επιτελέστηκε ο ευνουχισμός αφενός αλλά και επίσης επειδή η ταύτιση με το Εγώ δεν είναι στέρεη.  

Γ) Η επιθυμία του Άλλου λειτουργεί ως εντολή ή διαταγή για το υποκείμενο

Δ) Το ίδιο το υποκείμενο ταυτίζεται με το αντικείμενο απόλαυσης του Άλλου.

Ε) Άρνηση της επιθυμίας του και μετάθεσης της στον Άλλο, συγκεκριμένα, στο σημείο άγχους του.

Στ) Δεν απασχολεί το υποκείμενο η εικόνα του εγώ, το λεγόμενο «Ιδανικό Εγώ».

Από τα παραπάνω χαρακτηριστικά – αίτια του διαστροφικού υποκειμένου εκείνο που χρήζει ιδιαίτερης εξήγησης είναι, ίσως, το πρώτο. 

Ας κάνουμε λοιπόν, μια διευκρίνιση σε ότι αφορά σε αυτό.

Το στάδιο του καθρέπτη διαιρείται σε τρεις κυρίως φάσεις:

 Στην αρχή, το παιδί αντιλαμβάνεται την αντανάκλαση του στον καθρέπτη ως ένα ον πραγματικό με σάρκα και οστά και προσπαθεί να το πιάσει ή να το πλησιάσει.  Σε ένα δεύτερο χρόνο, καταλαβαίνει ότι η αντανάκλασή του δεν είναι παρά μια εικόνα και όχι ένα πραγματικό ον, αλλά δεν την αναγνωρίζει ως δική του. Τώρα δεν προσπαθεί πλέον να πιάσει ή να αλλάξει την αντανάκλασή, έχοντας καταλάβει το εικονικό του χώρου πίσω από τον καθρέπτη. Τελικά σ' ένα τρίτο χρόνο, το παιδί καταλαβαίνει ότι αυτή η εικόνα είναι η εικόνα που το αναπαριστά και αυτή η κατανόηση επεκτείνεται και για άλλες εικόνες, όπως εκείνες της μητέρας του. 

Μέσα από αυτή τη διαλεκτική του είμαι και του φαίνομαι γίνεται η κατάκτηση της ταυτότητας του υποκειμένου από την αντίληψη της συνολικής εικόνας του σώματος. Αυτή η διαδικασία οδηγεί στη σύζευξη με τους τρεις μεγάλους τομείς του ανθρώπινου ψυχισμού: το Πραγματικό, το Φαντασιωσικό και το Συμβολικό.

Στους τρεις χρόνους που περιγράφηκαν, ο πρώτος είναι εκείνος της Πραγματικότητας (εικόνα βιωμένη σαν ένα πραγματικό ον), ο δεύτερος είναι εκείνος του Φαντασιωσικού (εικόνα νοερή) και ο τρίτος εκείνος του Συμβολικού (εικόνα αντιληπτή σαν αναπαράσταση του εαυτού).

Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν, ότι όταν ένα υποκείμενο δεν έχει φτάσει στον τελικό χρόνο της ταύτισής του με το Εγώ τότε είναι δύσκολο να «φτάσει» στο σχηματισμό του Ιδανικού του Εγώ, αλλά ακόμα και το να δώσει μια υπόσταση στο τιμωρητικό Υπερεγώ υπό την έννοια της ενοχής. 

Επίσης είναι σαφές ότι σε ένα τέτοιο υποκείμενο η εξιδανίκευση δεν λειτουργεί. Ας θυμηθούμε ότι με τον όρο «Εξιδανίκευση» εννοούμε: την ψυχολογική διαδικασία με την οποία οι ποιότητες και οι αξίες του αντικειμένου φέρονται προς την τελειότητα. Η ταύτιση με το εξιδανικευμένο αντικείμενο συνεισφέρει στο σχηματισμό και τον εμπλουτισμό των διαστάσεων της προσωπικότητας. Επίσης, και για να εξηγήσουμε την σχέση του Εγώ με το Ιδανικό του Εγώ και το Υπερεγώ, πρέπει να γνωρίζουμε ότι: Το εγώ υπακούει στο Υπερεγώ από το φόβο της τιμωρίας και υποκύπτει στο Ιδανικό του Εγώ από αγάπη. Το Ιδανικό του Εγώ σχηματίζεται κυρίως από την εικόνα των αγαπημένων αντικειμένων και το Υπερεγώ από την εικόνα των αμφιλεγόμενων προσώπων.

Η άποψη μου είναι ότι το διεστραμμένο υποκείμενο δεν έχει ολοκληρώσει την ταύτιση του με το Εγώ μένοντας, εν πολλοίς, στον δεύτερο χρόνο του σταδίου του καθρέφτη.

Με βάση λοιπόν, όσα αναφέρθηκαν ας δούμε τα κύρια εργασιακά χαρακτηριστικά γνωρίσματα ενός μάνατζερ διεστραμμένης δομής:

1. Αναθέτει ευθύνες και έργα σε άλλους με μεγάλη δυσκολία και μόνο όταν δεν γίνεται αλλιώς. Αυτό συμβαίνει ακριβώς διότι η ταύτιση με το «εγώ» του παραμένει στον δεύτερο χρόνο και επομένως ο Άλλος αντιμετωπίζεται ως απειλή αφού θεωρείται ανοίκειος και όχι όμοιος. Αντίθετα ο Ηγέτης αναθέτει ευθύνες και έργα σε άλλους με μεγάλη ευκολία. Αντίθετα, ο Ηγέτης δρα με ζήλο και υποστηρικτικά προς αυτούς που καθοδηγεί, αναπτύσσει κοινωνικές σχέσεις μαζί τους, σέβεται τα συναισθήματά τους, είναι ευαίσθητος στις ανάγκες τους, τους δείχνει εμπιστοσύνη.

2. Στην ίδια αιτία οφείλεται η επιμονή του να βρίσκει τρόπους να επιβλέπει στενά τη δουλειά των άλλων. Αντίθετα, ο Ηγέτης επικεντρώνεται στην εξουσιοδότηση και όχι στην ισχύ. Εξουσιοδότηση ονομάζουμε την διαδικασία μέσω της οποίας οι managers επιτρέπουν και βοηθούν τους άλλους να αποκτήσουν ισχύ και επιρροή. Για τους τελευταίους, αντίθετα από τους διεστραμμένους managers, η ισχύς δεν είναι μια ποσότητα «μηδενικού αθροίσματος» (“zero-sum”), δηλαδή «η αύξηση της δικής σου ισχύος συνεπάγεται την ισόποση μείωση της δικής μου ισχύος», αλλά πολλαπλασιαστική.

Οι αποτελεσματικοί ηγέτες εξουσιοδοτούν τους άλλους παρέχοντάς τους:

Πληροφορίες, Ευθύνη, Εξουσία, Εμπιστοσύνη

3. Επικεντρώνεται στο να διορθώνει λεπτομέρειες ενώ η μεγάλη εικόνα δεν είναι στα άμεσα ενδιαφέροντα του και στη πρώτη προτεραιότητα του. Αυτό οφείλεται στην απουσία του Ιδανικού του Εγώ και της εξιδανίκευσης.

4. Αν σε μια δουλειά που ανέθεσε εντοπίσει κάποιο λάθος, την παίρνει πίσω και συνεχίζει μόνος του. Αυτό συμβαίνει αφού ο «άλλος» αποτελεί «πηγή» του λάθους μια που διαφέρει από το «εγώ» μου. Αντίθετα, ο Ηγέτης είναι δεσμευμένος τόσο στους ανθρώπους όσο και στην εργασία, μοιράζεται πληροφορίες για να επιτευθούν οι στόχοι, ενθαρρύνει τη συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων και βοηθά τους άλλους να αναπτύξουν τις ικανότητες και τα ταλέντα τους.

5. Ομοίως και για τον ίδιο λόγο αποθαρρύνει τη λήψη πρωτοβουλιών χωρίς τη δική του έγκριση. Αντίθετα, αυτοί που ακολουθούν τον ηγέτη είναι πιο σημαντικοί από τον ίδιο τον ηγέτη.

6. Είναι πάντα καχύποπτος, θεωρεί προτέρημα το ότι δεν εμπιστεύεται την ομάδα του. Με αυτό τον τρόπο αποφεύγονται πιθανά λάθη. Τα λάθη που θα έχουν επίπτωση στο αποτέλεσμα μια που αυτός είναι ο στόχος. Αντίθετα, ο ηγέτης είναι δεσμευμένος τόσο στους ανθρώπους όσο και στην εργασία, μοιράζεται πληροφορίες για να επιτευχθούν οι στόχοι, ενθαρρύνει τη συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων και βοηθά τους άλλους να αναπτύξουν τις ικανότητες και τα ταλέντα τους.

7. Εξαιτίας της έλλειψης εξιδανίκευσης προσπαθεί και πετυχαίνει να διαχειρίζεται τα πράγματα και τις καταστάσεις και δεν εξωθεί τις αντιφάσεις στα όρια τους.

8. Επειδή αρνείται την επιθυμία του και την μεταθέτει στον Άλλο, συγκεκριμένα, στο σημείο του άγχους του έχει ως αποτέλεσμα να προσαρμόζεται στο εργασιακό περιβάλλον και διατηρεί και συντηρεί τις υπάρχουσες ιδέες.

9. Για τον ίδιο λόγο σπανίως καινοτομεί και συνήθως αποδέχεται την ισχύουσα κατάσταση.

10. Εξαιτίας της απουσίας του Ιδανικού του Εγώ επικεντρώνει την προσοχή του σε δομές και συστήματα ενώ οι άνθρωποι ακολουθούν στην συνέχεια. Αντίθετα για τον Ηγέτη η δέσμευση να υπηρετεί τους άλλους είναι πρωταρχική.

11. Το βασικό ενδιαφέρον του είναι να ελέγχει. Ο έλεγχος είναι πρώτιστο καθήκον και μέλημα του.

12. Επειδή η επιθυμία του Άλλου λειτουργεί ως εντολή ή διαταγή για το διαστροφικό υποκείμενο, έχει ως αποτέλεσμα το κεντρικό του ερώτημα να είναι το «πώς» και το «πότε». Αντίθετα, για τον Ηγέτη το κεντρικό ερώτημα είναι «γιατί».

13. Η απουσία του Ιδανικού του Εγώ το κάνει να εστιάζει το βλέμμα του στα «αποτελέσματα χρήσεως» και όχι στον τρόπο επίτευξης τους. Αντίθετα, για τον Ηγέτη,  η καθοδήγηση έγκειται στο α) να κοινοποιεί το όραμα β) να προκαλεί τον ενθουσιασμό γ) να εμπνέει πάθος και δέσμευση στο όραμα, όπου Όραμα είναι ένα μέλλον που ελπίζει κανείς να δημιουργήσει ή να επιτύχει για να βελτιώσει την παρούσα κατάσταση πραγμάτων. Έτσι ένας ηγέτης που διαθέτει και εκπέμπει μια σαφή και συναρπαστική αίσθηση για το μέλλον και έχει πλήρη συνείδηση των ενεργειών που απαιτούνται για να μετατραπεί με επιτυχία το μέλλον αυτό σε πραγματικότητα.

14. Αντιλαμβανόμενος το εγώ του ως εργαλείο του Άλλου λειτουργεί μιμούμενος και αντιγράφοντας προϋπάρχουσες τεχνικές και μεθόδους. Αντίθετα, η καινοτομία είναι ένα από τα ζητούμενα του Ηγέτη.

15. Για τον ίδιο λόγο αποδέχεται το status quo ως «καλός στρατιώτης» και δεν «κοντράρει» το υπάρχον εργασιακό καθεστώς. Αντίθετα, ο Ηγέτης αμφισβητεί τη διαδικασία.

Από όσα αναφέρθηκαν νομίζω πως είναι φανερό ότι ένας μάνατζερ διεστραμμένης δομής είναι αδύνατον να διοικήσει Ηγετικά!