Ναρκινισμός, το αδυσώπητο κράμα ναρκισιμού και κυνισμού.

 

«Έρωτας είναι να δίνεις αυτό που δεν έχεις σε κάποιον που δεν το θέλει!».

Όταν ένα άτομο αρχίζει να ερωτεύεται, αυτό που πρέπει να προσφέρει στον αγαπημένο του είναι το γεγονός ότι κάτι λείπει από τη ζωή του, μια τρύπα που μόνο ο αγαπημένος μπορεί να γεμίσει. Αυτό είναι που μπορεί να κάνει την ανεκπλήρωτη αγάπη τόσο οδυνηρή, γιατί όσο συνειδητοποιούμε αυτό που μας λείπει τόσο περισσότερο πενθούμε, εφόσον το άτομο που πιστεύουμε ότι μπορεί να καλύψει το κενό μέσα μας, δεν ενδιαφέρεται διόλου. Μια δήλωση έρωτα, λοιπόν, μας κάνει πολύ ευάλωτους. Το να πεις σε κάποιον άλλο ότι τον αγαπάς, δηλώνει στην ουσία την παραδοχή πως ναι μεν είσαι ατελής χωρίς αυτόν, αλλά ταυτόχρονα δηλώνεις ότι είσαι και ο μόνος που μπορείς να ολοκληρώσεις τον άλλον και, ως εκ τούτου, ότι σε χρειάζεται στην ζωή του και αυτό αποτελεί το πιο θεμελιώδες από τα πολλά παράδοξα του έρωτα.

Ένα μύθο θα σας διηγηθώ σήμερα. ‘Ένα μύθο που αφορά όμως έναν πραγματικό πίνακα. Ο πίνακας έχει τον τίτλο «Η Ψυχή συλλαμβάνει εξαπίνης τον Έρωτα». Χρονολογείται στα 1589. Ανήκει στον Φλωρεντίνο ζωγράφο Jacopo Zucchi (Γιάκοπο Τσούκκι). Δεν γράφω «Ιταλό ζωγράφο» μια που η Ιταλία δεν υπήρχε ακόμα. Το θέμα του αφορά την συνάντηση του Έρωτα με την Ψυχή.  

Ο μύθος λέει ότι η Ψυχή ήταν τόσο όμορφη που η Αφροδίτη τη ζήλευε και ήθελε να την ταπεινώνει. Της επέβαλε, λοιπόν, διάφορες δοκιμασίες, μία εκ των οποίων ήταν να καταληφθεί από έναν τερατώδη δαίμονα, ενώ θα βρισκόταν μόνη πάνω σε βράχο. Και πράγματι, της έστειλε έναν όχι και τόσο τυχαίο δαίμονα, τον ίδιο τον γιο της, τον Έρωτα, με την εντολή να της προκαλέσει πόνο. Ο Έρως θα ήταν για κείνην η ενσάρκωση της επιθυμίας κι έτσι, μέσω της επιθυμίας, η Ψυχή θα έπρεπε να υποφέρει.

Αντικρίζοντας όμως την Ψυχή, ο Έρωτας καταγοητεύτηκε από το "άγαλμά" της ‒ μια λέξη ελληνική που χρησιμοποιεί η ψυχανάλυση και σημαίνει την ικανότητα που διαθέτει κάτι να προκαλεί ευχαρίστηση. Ως εκ τούτου, ο Έρως έχασε κάθε ενδιαφέρον να προκαλέσει πόνο στην Ψυχή. Κι ο πόνος αυτός, με φροϋδικούς όρους, θα προερχόταν από μια μόλυνση της επιθυμίας της από την ενόρμηση του θανάτου. Αντίθετα, ο Έρως επιδίωξε να σώσει την Ψυχή με μέσο την επιθυμία.

Κι έτσι τη φυγαδεύει στο δικό του παλάτι, όπου πέρασαν μια ανέφελη περίοδο φιληδονίας και ηδυπάθειας. Ο μόνος περιοριστικός όρος που εκείνος της είχε θέσει ήταν ο ίδιος να παραμένει στο σκοτάδι. Αν εκείνη προσπαθούσε ποτέ να ρίξει φως επάνω του για να τον δει και να ξέρει πώς είναι, τότε θα τον έχανε.

Ο Λακάν έλεγε για τον πίνακα του Zucchi ότι δεν έχουν τόση σημασία τα προφανή και τετριμμένα που μας αποκαλύπτει για τη σχέση άνδρα-γυναίκας αλλά όσα μας δείχνει, με τόσο ξεχωριστό τρόπο, για τη σχέση της ανθρώπινης ψυχής με την επιθυμία της. Και κυρίως, τον διχασμό της ψυχής μπροστά στην επιθυμία, ακριβώς επειδή η ψυχή είναι ανθρώπινη και όχι θεϊκή ώστε να αντέξει το θείο και αμόλυντο δώρο της ηδονής.

Ο μύθος συνεχίζει με τις αδελφές της Ψυχής που τη ζηλεύουν κι αυτές παράφορα, οπότε, μαθαίνοντας ότι είναι ευτυχισμένη με τον Έρωτα αλλά και τον όρο που εκείνος της είχε θέσει, την προτρέπουν να τον παραβεί, επιμένοντας στο ότι η πιθανότερη εξήγηση είναι ότι εκείνος τον έθεσε επειδή το δίχως άλλο θα είναι άσχημος ‒ ένα τέρας, ένας χυδαίος όφις.

Η Ψυχή πείθεται με το επιχείρημα και αποφασίζει να φωτίσει τον Έρωτα με ένα λυχνάρι, για να δει τον πρόσωπο του, ενόσω εκείνος θα κοιμάται. Με ψυχαναλυτικούς όρους αυτό σημαίνει ότι η Ψυχή καταλαμβάνεται από την ιδέα, τη φαντασίωση, να διεισδύσει στο αόρατο της επιθυμίας. Φαντασιώνεται, λοιπόν, τον φαλλό του Έρωτα ως έναν όφι ή κάτι άλλο που μπορεί να κοπεί. Κι έτσι αυτή, που, παρά την κατάρα της ίδιας της Αφροδίτης, έχει συναντήσει τον ήρωά της και ιδανικό εραστή, χάρη στον οποίο βρήκε την επιθυμία της, την ηδονή και τη χαρά, θέλοντας να καταστήσει ορατό το σύμβολο της επιθυμίας της, καταλήγει να το χάσει.

Αυτό που τονίζει ο Λακάν είναι ότι στον πίνακα του Zucchi δεν υπάρχει κάτι (πίσω από το βάζο, στη θέση του φαλλού) που εκείνη να μπορεί να το κόψει. Απλώς γεννιέται μέσα από αυτόν τον πίνακα η ιδέα της διχασμένης ψυχής, επειδή πραγματικά χωρίζεται στα δύο, εξαιτίας της ανάγκης της να ικανοποιήσει την περιέργειά της, αποκρυπτογραφώντας αυτό που της προσφέρει ηδονή, αλλά και της ανάγκης της να μείνει στο φάσμα του έρωτα με τους όρους που εκείνος της επιβάλλει.

Στον πίνακα του Zucchi το σώμα του Έρωτα δεν είναι τόσο όμορφο επειδή δεν μετράει η όψη του που είναι ορατή αλλά αυτό που δεν μπορεί να ιδωθεί. Αυτό που από τη μία υποδεικνύεται και ταυτόχρονα κρύβεται από το βάζο με τα λουλούδια. Ο Ζούκι μας μαθαίνει ότι αυτό που μετρά είναι το παιχνίδι παρουσίας και απουσίας του φαλλού, ο οποίος στον πίνακα είναι αόρατος.

Στη συνέχεια του μύθου μία σταγόνα λάδι από το λυχνάρι της Ψυχής πέφτει κατά λάθος στον ώμο του Έρωτα και τον καίει, οπότε εκείνος ξυπνάει. Ως προς αυτό, ο Λακάν σημειώνει ότι στον πίνακα του Zucchi βλέπουμε να ξεκινά από το λυχνάρι της Ψυχής μια αχτίδα φωτός, η οποία καταλήγει στον ώμο του Έρωτα. Όμως μια σταγόνα λαδιού πέφτει στο πόδι της Ψυχής για να δηλώσει ότι σε τέτοιες περιπτώσεις πληγώνεται η ψυχή και όχι ο έρωτας.

Στον πίνακα του Zucchi παρακολουθούμε την επιθυμία της Ψυχής να επιβεβαιώσει την παρουσία του φαλλού του Έρωτα, τον οποίο θεωρεί κάτι το θαυμάσιο και το επιθυμητό.

Βρίσκεται, δηλαδή, στον αντίθετο πόλο του φαντασιακού και των απεικονίσεων που προάγει η θρησκεία, η οποία καταδικάζει τη σεξουαλική απόλαυση. Στη συγκεκριμένη σύνθεση θριαμβεύει η παρουσία-απουσία του φαλλού του έρωτα, αυτό το οποίο, ενώ δεν φαίνεται, θεωρείται παρόν. Ως εκ τούτου, αναδεικνύεται η γενικότερη λειτουργία του συμβολικού πεδίου, χάρη στο οποίο μια συμβολική παρουσία εκλαμβάνεται ως πραγματική παρουσία, παρά το ότι είναι απόν το ίδιο το αντικείμενο, χάρη στο οποίο θα επαληθευόταν μια πραγματική παρουσία.

Ο Λακάν στάθηκε στο ότι ο Zucchi ξεφεύγει από τον αρχαίο μύθο και μας αφήνει να φανταστούμε ότι ο Έρωτας θα ξυπνήσει τελικά, αλλά όχι από μια σταγόνα λαδιού που θα τον κάψει παρά από τον ήχο του βέλους του που θα σπάσει επειδή κατά λάθος το πατά η Ψυχή. Το λάδι θα πέσει στο πόδι της Ψυχής και θα την κάψει, προκαλώντας της πόνο, επειδή ακριβώς εκείνη πάτησε και κατέστρεψε το βέλος που είναι το σύμβολο του έρωτα.

Η ψυχή, λοιπόν, πονά όταν καταστρέφει την επιθυμία της. Ποτέ αυτή η καταστροφή δεν μπορεί να λογίζεται ως θρίαμβος.