Οι πιο επικίνδυνοι από τους οργισμένους είναι εκείνοι που έχουν δίκιο.

«Η οργή είναι διαταραχή που ωθεί τα πνεύματα προς τα έξω, προετοιμάζοντας το σώμα τόσο για την μελαγχολία όσο και για την τρέλα. Η οργή είναι σύντομη τρέλα, ένα από τα τρία πιο άγρια πάθη», τονίζει ο Ρόμπερτ Μπέρτον (1577 – 1640). 

Από την άλλη ο Ακινάτης επεξεργάζεται μια λεπτότατη και εξαιρετικά πολύπλοκη θεωρία των παθών. Η αγάπη και το μίσος είναι θετικές και αρνητικές κινήσεις μπροστά σε ένα καλό ή ένα κακό που αντιμετωπίζουμε τώρα. Η απαντοχή και η φυγή είναι κινήσεις προς ένα μελλοντικό καλό ή κακό. Η ηδονή και ο πλούτος είναι οι κινήσεις προς ένα καλό ή κακό στο παρελθόν. Τα πάθη κινούνται αντιθετικά κατά ζεύγη. Ας έλθουμε τώρα στην «όρεξη» οργής. Όταν το άτομο αντιμετωπίζει κάτι που δύσκολα μπορεί να κατακτηθεί ή μετατρέπεται σε προσπάθεια (και τότε έχουμε την Ελπίδα και την Τόλμη) ή αποθαρρύνεται (και τότε έχουμε την Απελπισία και τον Φόβο). Η ελπίδα υπάρχει και στα ζώα, είναι άφθονη στους νέους και στους μεθυσμένους, είναι αιτία αγάπης, βοηθάει στην «επιχείρηση» για κατάκτηση. Ο φόβος κατακερματίζεται σε μια αξιοθαύμαστη ποικιλία: θαυμασμός, απορία, κατάπληξη, αγωνία, ψυχικό μπλοκάρισμα, ντροπή για αυτό που έχουμε κάνει, και προκαλεί τρεμούλιασμα και σφίξιμο στο πνεύμα, εμποδίζοντας την «επιχείρηση». Στο σημείο αυτό παρεμβάλλεται η οργή. Πρόκειται για το μόνο πάθος που δεν αντιπαρατίθεται σε κανένα άλλο. Δεν έχει αντίθετο και συνεπώς είναι το αντίθετο του εαυτού του: με άλλα λόγια είναι ένα πάθος αντιφατικό: η οργή θέλει και δεν θέλει. Θέλει το καλό, επειδή γεννιέται από μια λαχτάρα για δικαιοσύνη, θέλει όμως και το κακό εκείνων που διέπραξαν αδικίες. Θέλει ταυτόχρονα την δικαιοσύνη και την αδικία, συλλογίζεται λογικά και παράλογα. Εκδηλώνεται ως Χολή (που πυρπολεί την ψυχή), ως Μανία (που σιγοκαίει για πολύ καιρό) και ως μνησικακία που δεν βρίσκει ησυχία αν δεν επιτευχθεί η εκδίκηση.    

 Τι ακριβώς όμως συμβαίνει στο καθεστώς της οργής;

Εντός μας υπάρχουν πολλές και ποικίλες ορμές. Ορμές οι οποίες ζητούν ικανοποίηση. Μια από αυτές είναι η ορμή του θανάτου. Έκφραση της οποίας αποτελεί η επιθετικότητα. Στην προσπάθεια μας να τιθασεύσουμε αυτήν την ορμή αποσύρουμε λίμπιντο από αυτήν και την εναποθέτουμε στην ισχυροποίηση του αντίθετου συναισθήματος που είναι η ευσυνειδησία. Η τελευταία δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο σχηματισμός αντίδρασης απέναντι στην ματαίωση της ορμικής ικανοποίησης της επιθετικότητας. Με αυτήν την αντίδραση απωθείται (δεν μετουσιώνεται αλλά απωθείται, δεν είναι το ίδιο) η επιθετικότητα. Όμως ο σχηματισμός της αντίδρασης είναι ανεπαρκής για να εξαφανίσει την ένταση της απωθημένης ορμής. Το υπερεγώ αποτελεί τον σχηματισμό της αντίδρασης. Το υπερεγώ, σε αντίθεση με τον ηθικό Νόμο (που είναι ένας πρωταρχικός μετουσιωτικός μηχανισμός), συγκροτεί το ασυνείδητο αίσθημα ενοχής απέναντι στο εγώ που «περιέκοψε» και απώθησε την ορμή της επιθετικότητας. Το υπερεγώ έχει πάντα μια αρνητική όψη, όμως συχνά εμφανίζει μια αμφιρροπία, η οποία εκφράζεται ως η άλλη, η θετική όψη του, ως το Ιδεώδες του Εγώ (το ηθικό πρότυπο). Όταν η προσπάθεια μετουσίωσης και ταύτισης με τον άλλο αποτύχει τότε η ψυχική ένταση μετατίθεται σε «υψηλότερες περιοχές», μετατίθεται στον χώρο της εξιδανίκευσης, του Ιδεώδους του Εγώ.

Έτσι, το εγώ εκδηλώνει μεν καταστροφικές τάσεις ενάντια στο αντικείμενο του, αλλά αντιστέκεται σε αυτές μέσω του σχηματισμού των αντιδράσεων του. Εδώ πλέον το υπερεγώ «τιμωρεί» το εγώ για την περικοπή της επιθετικότητας δημιουργώντας του συναισθήματα ενοχής. Η ένταση, λοιπόν, ανάμεσα στο εγώ (με τις επιθετικές του επιθυμίες) και του υπερεγώ (με την απειλή τιμωρίας μέσω των συνειδησιακών ενοχών) συνιστούν το καθεστώς της οργής.

Στις μέρες μας την οργή την λέμε και λύσσα. Πρόκειται για α-πολίτικες τάσεις. Πράγματι πρέπει να παραπονιόμαστε, γιατί ζούμε μια εποχή εξαιρετικά σκοτεινή, όταν όλοι εκφράζουν οργή και όχι, όπως θα έπρεπε μίσος και αγάπη, ελπίδα ή τόλμη, απελπισία ή φόβο, επιθυμία ή απέχθεια. Αντίθετα υπάρχει οργή που δεν μπορεί παρά να οδηγήσει σε ήττα φίλους και εχθρούς.

Και εδώ, λίγο πριν τελειώσω αυτό το σημείωμα, σκέφτομαι ότι: ανάμεσα σε όλους τους οργισμένους οι πιο επικίνδυνοι δεν είναι εκείνοι που έχουν άδικο ούτε εκείνοι που πιστεύουν (αδίκως) ότι έχουν δίκιο, αλλά εκείνοι που πραγματικά έχουν δίκιο. Ο θεός να μας φυλάει από την οργή τους, γιατί είναι εξαιρετικά βλαβερή πρώτα από όλα για τους ίδιους κι αποτελεί σημάδι της υποταγής τους.