Η Φοβία και το αντικείμενο της

Το άγχος δεν είναι χωρίς αντικείμενο. Αυτή η φράση σημαίνει ότι η εικόνα ενός αντικειμένου παράγει το ψυχικό άγχος. Κάθε φορά που κάποιο παιδί έρχεται αντιμέτωπο με την εισβολή της γλώσσας στο φαντασιακό του, που μέχρι τότε είναι κυρίαρχο, δημιουργείται εντός του το συναίσθημα του άγχους. Το σήμα ότι το συμβολικό (η γλώσσα) είναι έτοιμο να εισβάλλει στον φαντασιακό κόσμο του νηπίου παραπέμπει σε μια εικόνα ενός αντικειμένου. Πρόκειται για ένα αντικείμενο του κόσμου που μας περιβάλλει και που το υποκείμενο το χρησιμοποιεί για να σηματοδοτήσει ακριβώς την εισβολή του συμβολικού μέσα στο φαντασιακό του. Το άγχος οφείλεται στην ιδέα της καταβρόχθισης της μέχρι τότε ύπαρξης του νηπίου (την φαντασιακή του ύπαρξη) από το συμβολικό. Με καταβροχθίζουν είναι «το πρώτο ένδυμα που φοράει» η φοβία. Στο βαθμό που το αντικείμενο αυτό μένει ως εικόνα – δηλαδή, δεν αποκτά όνομα – σηματοδοτεί για το υποκείμενο το άγχος του. Αν το δούμε από την μεριά της γλώσσας – από τον τόπο του Άλλου – συνιστά την απόλαυση του Άλλου. Στην περίπτωση που του δοθεί όνομα μετατρέπεται στο αντικείμενο α της γλώσσας και σηματοδοτεί την απαρχή της φαντασίωσης του υποκειμένου μέσα στον τόπο του Άλλου. Στον  βαθμό όμως, που παραμένει εκτός γλώσσας ονομάζεται Φοβικό αντικείμενο και συνιστά την απόλαυση του Άλλου εφόσον ο ευνουχισμός έχει συντελεστεί επιτυχώς. Επειδή η γλώσσα εισβάλει μέσα στο φαντασιακό επικρατεί ο φόβος της καταβρόχθισης και έτσι το αντικείμενο του άγχους υποκαθίσταται από τον φόβο. Αυτό το αντικείμενο που πριν μου δημιουργούσε το άγχος τώρα με φοβίζει. Μου δημιουργεί φόβο. Στην περίπτωση της νεύρωσης αυτό το αντικείμενο θα μετατραπεί σε αντικείμενο α γεγονός που σημαίνει ότι το υποκείμενο αποδέχθηκε να μπει κάτω από την εξουσία της γλώσσας προκειμένου να απαλλαγεί από το φοβικό του αντικείμενο. Στην περίπτωση της διαστροφής, όμως, το υποκείμενο απαρνήθηκε την γλώσσα και το φοβικό αντικείμενο διατηρείται. Έτσι, ο χειρισμός της φοβίας θα μπορούσε συνεπώς να διατυπωθεί ως εξής: Το υποκείμενο υποκαθιστά το ανυπόφορο άγχος που γεννιέται όταν γίνεται αντικείμενο της απόλαυσης του Άλλου με το φόβο ενός σημαίνοντος και προσφέρεται να το καταβροχθίσει ένας χάρτινος τίγρης. Παραδίδεται στην υποτιθέμενη εξουσία του Άλλου προκειμένου να εξακολουθεί να αγνοεί ότι το αντικείμενο έρχεται να καταλάβει τη θέση εκείνου που ανέκαθεν χωρίζει τον Άλλο από την απόλαυση.

      Αντιλαμβανόμενος έτσι τη φοβία ο Λακάν την αποκαλεί «περιστρεφόμενο δίσκο», «μια φιγούρα που απεικονίζεται κλινικά» η οποία από τη μια μπορεί να στραφεί προς τη μία ή την άλλη από τις δύο μεγάλες νευρώσεις (υστερία και ιδεοψυχαναγκασμός) και από την άλλη μπορεί να αποτελέσει τη σύνδεση με τη διαστροφή.

Ας δούμε, ευθύς αμέσως, ένα παράδειγμα φοβικού αντικειμένου σε μια κλινική περίπτωση:

Η Κ είναι μια γυναίκα που έχει ένα φοβικό αντικείμενο. Το αντικείμενο που φοβάται στοιχειώνει όχι μόνο την καθημερινή της ζωή αλλά ακόμα και τα όνειρα της. Έτσι, η πιθανότητα του να βρεθεί η ίδια σε μέρη όπου αυτό το αντικείμενο ζει αγχώνει την καθημερινότητα της. Για εκείνη, η πρώτη της σκέψη όταν πρόκειται να κάνει διακοπές σε κάποιο μέρος είναι που βρίσκεται αυτό το μέρος. Είναι κοντά σε δάσος, έχει βλάστηση, έχει αγρούς; Στην διήγηση των ονείρων της, ο αναλυτής έγινε μάρτυρας της ύπαρξης αυτού του αντικειμένου αρκετά συχνά.

Από την άλλη, η συγκεκριμένη γυναίκα ενώ δέχτηκε τον χωρισμό από την μητέρα εν τούτοις απαρνήθηκε τον πατέρα. Έτσι, το συμβολικό που ήλθε στην ζωή της για να τακτοποιήσει το χάος της φαντασιακής εικόνας που συνιστούσε την ύπαρξη της μέχρι του σημείου του χωρισμού από την μητέρα της, προσελήφθη από εκείνη ως εισβολέας. Ως αποτέλεσμα αυτού, η ίδια δεν αποδέχθηκε την εξουσία της γλώσσας στο σώμα της. Η φαντασίωση της που θα προέκυπτε από την ολοκλήρωση του ευνουχισμού της από την γλώσσα δεν συντελέσθηκε με τελεσίδικο τρόπο. Έμεινε ημιτελής και ανολοκλήρωτη. Τα όρια, λοιπόν, που θα έθετε ο Νόμος του συμβολικού (ο Πατέρας) έγιναν δυσδιάκριτα για εκείνη. Η ασφάλεια που θα της διοχέτευαν αυτά τα όρια έγινε ανύπαρκτη. Το φοβικό της αντικείμενο παρέμεινε τέτοιο αναπαριστώντας εντός της τα όρια εντός των οποίων η ίδια μπορεί να νιώθει μια κάποια ασφάλεια. Με άλλα λόγια, αυτό το αντικείμενο συνιστά για εκείνη το ότι «έχει κάτι για να φοβάται». Αποτελεί το υποστύλωμα της ασφάλειας που αποτελεί την επιθυμία της. Έτσι, αυτό το φοβικό αντικείμενο καλείται να συμπληρώσει  το υπό έλλειψη είναι του υποκειμένου της σημαίνουσας αλυσίδας της. Δεν μεταβλήθηκε ποτέ σε αντικείμενο α. Παρέμεινε φοβικό.