Η δυαδική σχέση Μητέρας – παιδιού και το «στάδιο του καθρέφτη»

Το παιδί δεν έχει γεννηθεί με την επιστήμη της συμβολικής τάξης, πρέπει κάποιος να το εισαγάγει σε αυτήν. Αυτό το καθήκον, το έχει η μητέρα (ή το υποκατάστατο). Και γι’ αυτό η δυαδική σχέση κατέχει μία τόσο σημαντική θέση.

Η δυαδική σχέση του παιδιού με τον όμοιο του - που μπορεί να είναι ένα άλλο παιδί, η εικόνα του ίδιου του παιδιού που του παρέχει ως αντανάκλαση ο καθρέφτης, η μητέρα του ή ένα υποκατάστατο της - δεν δίνει στο παιδί την «υποκειμενικότητα» του, το εμποδίζει δηλαδή από τη δυνατότητα βίωσης της υποκειμενικότητας του με την έννοια της ατομικότητας και μοναδικότητας του μέσα στο σύστημα της οικογένειας και της κοινωνίας. Η δυαδική σχέση έχει ως κύριο ρόλο μόνο τον προσδιορισμό του σώματος στο σύνολο του, την αναγνώριση και συνειδητοποίηση της ολότητας, της ενότητας του σώματος, σώμα που το παιδί βίωνε νωρίτερα ως διαμελισμένο - κομματιασμένο. Το παιδί βλέπει στον άλλον - στο άλλο παιδί, στο είδωλο του στον καθρέφτη, στη μητέρα του κ.λπ. - μόνο έναν όμοιο με τον οποίο συγχέεται και ταυτίζεται.

Το παιδί που παραμένει προσκολλημένο σε αυτή την κατάσταση στη δυαδική σχέση μόνο δηλαδή, είναι ανίκανο να βάλει τον εαυτό του σε μία θέση, ούτε να βρει μία θέση στους άλλους γύρω του. Μη μπορώντας να βιώσει την υποκειμενικότητα του, υποβιβάζεται στο επίπεδο των ζώων, δηλαδή δεν υπάρχει γι’ αυτό το παιδί το κοινό συμβολικό πεδίο απ' όπου περνάει κάθε ανθρώπινη σχέση.

Τούτο συμβαίνει με τα ψυχωσικά παιδιά. Το ψυχωσικό παιδί δεν έχει υποκειμενικότητα - μοναδικότητα, δεν έχει μπει στην ομιλούμενη γλώσσα, στο Εγώ.

Βλέπει τον εαυτό του σαν έναν άλλον, σαν ένα πράγμα. Παρατηρούμε δε χαρακτηριστικά στα ψυχωσικά παιδιά ότι συγχέουν τα πρόσωπα του περιβάλλοντος τους, τα οποία παίζουν γι’ αυτά τα παιδιά άλλοτε το ρόλο του εχθρού-διώκτη, και άλλοτε το ρόλο του αγαπημένου αντικείμενου.

Όταν ο Lacan μιλάει για τη δυαδική σχέση αναφέρεται συχνά στο "στάδιο του καθρέφτη" το οποίο ονόμασε έτσι ο ίδιος και το οποίο τόνισε ιδιαίτερα πριν απ' όλους.

Αν έδωσε τεράστια σημασία στο στάδιο του καθρέφτη είναι γιατί το στάδιο αυτό είναι μάρτυρας της δυαδικής άμεσης σχέσης (που ανήκει στο Φαντασιακό) και γιατί η παρατήρηση αυτού του σταδίου αποκαλύπτει όλη τη σπουδαιότητα του περάσματος στην τρισδιάστατη τάξη του Συμβολικού.

Το στάδιο του καθρέφτη αποτελεί πρωτογενή δυαδική σχέση του παιδιού με τον όμοιο του, που μπορεί να είναι - όπως είπαμε πριν - ένα άλλο παιδί ή εικόνα του ίδιου του παιδιού στον καθρέφτη, η μητέρα του ή ένα υποκατάστατο της.

Το στάδιο του καθρέφτη είναι με λίγα λόγια η αναγνώριση του εαυτού στον καθρέφτη, η αναγνώριση και συνειδητοποίηση της ολότητας, της ενότητας του σώματος που το παιδί βίωνε πριν ως διαμελισμένο - κομματιασμένο. Η αναγνώριση του εαυτού στον καθρέπτη γίνεται γύρω στον 6ο με 8ο μήνα της ζωής του παιδιού.

Γενικά, μέχρι τον 18μήνα, το παιδί και των δύο φύλων ξεπερνά τις φαντασιώσεις του κομματιασμένου κορμιού του, τότε δηλαδή που το παιδί διανύει το στάδιο του καθρέφτη βλέποντας μέσα στους άλλους ή στην εικόνα του (στο είδωλο του) που του δίνει ο καθρέφτης ή μέσα στη μητέρα του έναν όμοιο με αυτό, με τον οποίο ταυτίζεται. Μέσα από αυτό το δρομολόγιο των ταυτίσεων με τον άλλον, που λειτουργεί σαν κάτοπτρο, το παιδί αποκτά την συνολική εικόνα του δικού του σώματος.

Παρατηρούμε λοιπόν σ' αυτή την ηλικία μια ιδιαίτερη συμπεριφορά του παιδιού απέναντι σ' ένα παιδί της ίδιας ηλικίας. Το παιδί αυτό επιτίθεται στο άλλο και προσπαθεί, με το να το μιμείται, να βρει μια θέση για τον εαυτό του, να αναγνωρισθεί, ακόμη και να επιβληθεί στο άλλο παιδί. Τα παιχνίδια αυτά προαναγγέλλουν την αναγνώριση, τον προσδιορισμό του εαυτού του ως οντότητα. Εκδηλώνουν επίσης μια αλληλοταύτιση όπου αναγνωρίζει κανείς εύκολα τη δυαδική σχέση σύγχυσης του εαυτού του με τους άλλους. Την ώρα εκείνη που το παιδί μιμείται τις κινήσεις, και μάλιστα τις επιθετικές κινήσεις του άλλου παιδιού, προλαμβάνει νοητά την κατάκτηση της λειτουργικής ενότητας του ίδιου του σώματος, η οποία είναι τότε ακόμη ατελής όσον αφορά την αυτόβουλη κινητικότητα.

Έχουμε εδώ μια πρώτη πλάνη από το είδωλο όπου διαγράφεται η πρώτη στιγμή της διαλεκτικής των ταυτίσεων. Η πλάνη του ειδώλου της ανθρώπινης μορφής κυριαρχεί από 6 μηνών μέχρι 2,5 χρονών στη συμπεριφορά του παιδιού απέναντι στον όμοιο του. Η συμπεριφορά του παιδιού θα είναι η ταύτιση : όταν χτυπάει λέει το χτύπησαν, όταν βλέπει το άλλο παιδί να πέφτει κλαίει κλπ.

Συνοπτικά λοιπόν το στάδιο του καθρέφτη είναι η (προσ)έλευση στην κινητήριο-αισθητηριακή υποκειμενικότητα μετά από το αίσθημα του διαμελισμένου-κομματιασμένου σώματος. Η αντανάκλαση του σώματος στον καθρέφτη, το είδωλο, είναι λοιπόν σωτήριο, λόγω της ενότητας του και λόγω του τόπο-χρονικού προσδιορισμού του.

Το πιο σημαντικό όμως στο στάδιο του καθρέφτη είναι η αλλοτρίωση της βαθμίδας (instance) του Εγώ. Γιατί το στάδιο του καθρέφτη είναι και το στάδιο της ναρκισσιστικής-αλλοτριωτικής ταύτισης (πρωταρχική ταύτιση). Το υποκείμενο (το παιδί) είναι πιο πολύ το διπλότυπο του, παρά το ίδιο. Εδώ παίζεται όλο το δράμα της δυαδικής σχέσης : η συνείδηση συντρίβεται στo διπλότυπο της που δεν έχει απόσταση απ' αυτήν. Ο άλλος μου είναι ο όμοιος μου και ο όμοιος μου είναι ο άλλος μου.

Το στάδιο του καθρέφτη λοιπόν είναι η μήτρα και το πρόπλασμα αυτού που θα γίνει το Εγώ (με το πέρασμα από το Φαντασιακό στο Συμβολικό) καθώς και η πηγή των ταυτίσεων του παιδιού με το περιβάλλον του που θα ακολουθήσουν (υπό ορισμένους όρους - παρέμβαση του πατέρα - όπως θα δούμε αργότερα).

Η δυαδική σχέση καλύπτει στη σκέψη του Lacan τον αρχικό τρόπο ύπαρξης του ανθρώπου, πριν μπει στη διάσταση που του δίνει τον ανθρωπισμό του (τη μοναδικότητα του, την ταυτότητα του και την προσωπικότητα του), δηλαδή τη συμβολική οργάνωση, κάτι που γίνεται με το Οιδιπόδειο. Για να παίξει δηλαδή αποτελεσματικό ρόλο μέσα στις αναπτυξιακές προσπάθειες του παιδιού, το στάδιο του καθρέφτη πρέπει να εκβάλλει στο οιδιπόδειο σύμπλεγμα που διασφαλίζει στο παιδί την εισαγωγή του στο Συμβολικό και την τάξη της γλώσσας.

Στην αρχή της οιδιπόδειας σύγκρουσης η σχέση είναι δυαδική (σχέση με τη μητέρα).

Στο τέλος αυτής της σύγκρουσης θα γίνει η τριάδα, το τρίγωνο εγώ – άλλος -αντικείμενο. Το Οιδιπόδειο ορίζει μια δευτερογενή ταύτιση: ταύτιση στον γονέα του ίδιου φύλου.

Αυτή η ταύτιση όμως δεν είναι δυνατή αν δεν έχει πραγματοποιηθεί προηγουμένως η πρωτογενής ταύτιση που συντάσσει το υποκείμενο ως ανταγωνιστή του ίδιου του εαυτού.