Περί Ναρκισσισμού

Kατά την ψυχανάλυση, ο πρωτογενής ναρκισσισμός ως εξελικτικό στάδιο της βρεφικής ηλικίας, σηματοδοτείται τη στιγμή κατά την οποία το βρέφος θα μπορέσει να συλλάβει την εικόνα, τη μορφή του στον καθρέφτη. Πράγματι, η έρευνα έδειξε ότι το μωρό των έξι μηνών διαφέρει από τον χιμπατζή της ίδιας ηλικίας στο μέτρο κατά το οποίο σαγηνεύεται από την

αντανάκλαση του στον καθρέφτη και θριαμβευτικά την υιοθετεί ως δική του εικόνα ενώ ο

χιμπατζής καταλαβαίνει γρήγορα ότι η εικόνα είναι απατηλή και χάνει το ενδιαφέρον του

γι’αυτήν. Το μωρό των έξι μηνών δε διαθέτει ακόμα συντονισμό, δεν έχει ακόμα έλεγχο

τονικό και μυϊκό του ίδιου του σώματος του, δεν το αντιλαμβάνεται ως μια ενότητα.

Ωστόσο έχει ένα αρκετά ανεπτυγμένο οπτικό σύστημα έτσι ώστε να μπορεί ν’αναγνωρίσει

τον εαυτό του στον καθρέφτη, βλέπει την εικόνα του ως όλον. Πρόκειται για ένα μοντέλο

ενότητας. Το μωρό ταυτίζεται με την μορφή του (είναι μια αντανάκλαση), καθηλώνεται σε

μια εικόνα αποκτώντας ερωτική σχέση μαζί της: «αυτό το μικρό παιδί είμαι εγώ ….

φλέγομαι από έρωτα για εμένα το ίδιο», αποτέλεσμα της κατοπτρικής αντανάκλασης της

μορφής του. Είναι εδώ, μέσα απ’αυτήν τη λιβιδινική ενέργεια που ξεκινάει η δόμηση του

Εγώ του. Ας σημειωθεί ότι οι Lacan και Dolto (γαλλίδα παιδοψυχίατρος και

ψυχαναλύτρια), ομιλούν για την ύπαρξη ενός πρωτογενούς ναρκισσισμού προγενέστερου

του σταδίου του καθρέφτη. Yποστηρίζουν δηλαδή ότι, μολονότι το βρέφος στα πολύ

πρώτα βήματα του ζει σ’έναν κόσμο φαντασιακό, χαοτικό, κατακερματισμένο, εντούτοις

σε κάποιο βαθμό, τα πράγματα συνδέονται .

Ναρκισσισμός και η εικόνα εαυτού.

Γίνεται κατανοητή η προεξάρχουσα σημασία της εικόνας μας στο θέμα του ναρκισσισμού.

Το ν’αγαπώ τον εαυτό μου, το να παίρνω τον εαυτό μου ως αντικείμενο αγάπης, σημαίνει

τον έρωτα για την εικόνα μου. Ο Νάρκισσος αγαπούσε μια εικόνα της οποίας αγνοούσε

και τη φύση και την προέλευση. Δε γνώριζε σε τι συνίστατο αυτό το οποίο έβλεπε και

πείσμωνε να γραπώσει μια φευγάτη εικόνα. Αυτό που έψαχνε δεν υπήρχε, έφτανε να

γυρίσει πίσω και το αντικείμενο το οποίο αγαπούσε χανόταν, οπότε ο νάρκισσος βρίσκεται  σε μια σύγχυση ανάμεσα στο Εγώ και την αντανάκλαση του. Η αντανάκλαση της εικόνας του,

με άλλα λόγια η εικόνα του στον καθρέφτη, αποτελεί έναν τόπο προβολής του Εγώ του .

Πρόκειται για μια εικόνα του η οποία τον κοιτάζει με την σειρά της σαν ένα παιχνίδι

καθρεφτών πρόσωπο με πρόσωπο όπου το ένα αντανακλά το άλλο στο άπειρο. Η έννοια

της εικόνας εαυτού στην ψυχανάλυση αφορά στην αναπαράσταση του σώματος μας, στην

εικόνα του σώματος μας, στη συνειδητότητα εαυτού στο πως ζούμε δηλαδή τον εαυτό

μας, τι σημαίνει αυτός για εμάς. Αφορά δηλαδή στην ταυτότητα εαυτού και στην

ταυτότητα του Εγώ. Η εικόνα εαυτού για τον καθένα μας χτίζεται μέσα από τις ταυτίσεις

μας με το πρότυπο (διαδικασία ομοιώσεως πρωτίστως με τους γονείς μας αλλά και άλλες

«ηρωικές» μορφές πραγματικές ή φανταστικές) μέσα από την εγκατάσταση στον ψυχισμό

μας του Υπερεγώ (εσωτερική λογοκρισία, διαχωρισμός του «καλού» από το «κακό»),

αλλά και του ιδεώδους Εγώ (προδιαγραφές μιας εικόνας εαυτού την οποία θέλουμε να

έχουμε) . Η απαρχή της εγκατάστασης της εικόνας εαυτού στη ζωή μας συμπίπτει με τη

στιγμή όπου ως βρέφη αρχίσαμε ν’αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας στον καθρέφτη ενώ

μέχρι τότε εκλαμβάναμε την κατοπτρική μας αντανάκλαση για κάποιο άλλο. Η είσοδος

στο εξελικτικό στάδιο του ναρκισσισμού δε νοείται παρά μόνον εφ’όσον το βρέφος έχει

ανακαλύψει /κατακτήσει την εικόνα εαυτού του, δηλαδή όταν μπορεί ν’αναγνωρίζει ως

δικό του το είδωλο του στον καθρέφτη. Η εικόνα εαυτού εξαρτάται επίσης και από το

βλέμμα και την αξιολόγηση των άλλων επάνω μας. Τέλος σε αυτήν την έννοια

επιπροστίθενται γενικότερα και το αίσθημα ικανότητας-δεξιότητας και η αυτοεκτίμηση

που έχουμε για εμάς τους ιδίους.

Η λιβιδινική επένδυση του εξωτερικού κόσμου.

Κατά τη διάρκεια της ψυχοσεξουαλικής εξέλιξης το Εγώ καλώς εχόντων των πραγμάτων

δε μπορεί πλέον να σηκώνει το βάρος της ολοένα συσσωρευμένης σε αυτό λίμπιντο επειδή

κάτι τέτοιο θα οδηγούσε σε νοσηρότητα στην παθολογία του ναρκισσισμού. Τότε η

λίμπιντο έρχεται να δεθεί με αντικείμενα (λίμπιντο του αντικειμένου), οπότε έχουμε

εγκατάλειψη της ναρκισσιστικής παντοδυναμίας του βρέφους, διαδικασία η οποία

συνοδεύεται με ψυχικό πόνο. Πράγματι, η σχέση μας με τους άλλους, δηλαδή η σχέση με

το αντικείμενο και, εν τέλει, η σχέση μας με την πραγματικότητα προϋποθέτει την

απώθηση, τη λήθη των αρχαϊκών μας φαντασιακών δεσμών τους οποίους κάποτε-πολύ

νωρίς- είχαμε μαζί με αυτήν την πραγματικότητα. Η ανακάλυψη/επένδυση του

αντικειμένου (ό,τι λαμβάνει χώρα πέρα και έξω από εμένα) σημαίνει την ανάπτυξη της

έννοιας, του νοήματος της πραγματικότητας.

Συμπερασματικά, οι σεξουαλικές ενορμήσεις (λίμπιντο) καθώς πιέζουν για να

ικανοποιούνται οδηγούν το υποκείμενο στο να παραιτηθεί μερικώς από το ναρκισσισμό

του προς όφελος του αντικειμένου. Επομένως οι σεξουαλικές ενορμήσεις δεν επενδύουν

μόνο στο Εγώ, αλλά και στον εξωτερικό κόσμο. Υπό αυτό το πρίσμα, ο ναρκισσισμός

ως στάδιο της ψυχοσεξουαλικής εξέλιξης προηγείται της αντεικειμενοτρόπου λιβιδινικής

επένδυσης.