Μια νέα δομή: το χαπακωμένο υποκείμενο

Στα τέλη του 19^ου αιώνα ο Φρόυντ ιχνηλατούσε τα παράδοξα ενός πρωτότυπου ιστορικού ζευγαριού: της υστερικής και του γιατρού της. Σήμερα είναι επείγον να εξερευνήσουμε τις σιωπηλές πτυχές ενός άλλου ιστορικού ζευγαριού, λιγότερο θεαματικού αλλά, ασύγκριτα πιο διαδεδομένου: του εθισμένου καταναλωτή και του γιατρού του.

Φυσικά δεν αναφέρομαι στους «ταμπελαρισμένους» τοξικομανείς αλλά στον καθένα από μας ο οποίος, εκών άκων, είναι λίγο ως πολύ εθισμένος στις ευκολίες της βιο-ρύθμισης, αν όχι στην μαγεία της: δηλαδή σε μια θεμελιώδη όψη του χαπακωμένου υποκειμένου.

Εξηγούμαι για να μην παρεξηγούμαι: άδηλη επιστημολογική προϋπόθεση για την συγκρότηση του ζεύγους γιατρός – εθισμένο υποκείμενο είναι η αποσήμανση του καθεστώτος της ασθένειας και η συναφής εξάλειψη του ορίου μεταξύ φυσιολογικού και παθολογικού. Άδηλη μεν ως προϋπόθεση, θεαματικά παρούσα ωστόσο ως προς τις πολλαπλές επιπτώσεις της. Στην σύγχρονη ψυχιατρική, και σε πλήρη αντίθεση με την κλασσική, το κλινικό καθεστώς του πάσχοντος υποκειμένου αποσυνδέεται από νοσολογικές κατηγορίες και δομικούς καθορισμούς. Η κλινική του φαρμάκου είναι ασύμβατη με τα συμπτώματα που παράγει το υποκείμενο όσο και με την ιστορία τους. Κατά συνέπεια για τον ιατρικό παρτενέρ το χαπακωμένο υποκείμενο δεν έχει ιστορία παρότι συντάσσεται κατά κανόνα ένα επιδερμικό και συνοπτικό ιστορικό των συμπτωμάτων του. Η εγγραφή του συμπτώματος στις άδηλες πτυχές της ιστορίας του υποκειμένου, των ασυνείδητων σημασιών και των ψυχικών συγκρούσεων, των παράδοξων δεσμών της επιθυμίας και της απόλαυσης, διαταράσσει και υπονομεύει τον αυτοματισμό της φαρμακευτικής αγωγής.  

Τόσο η ψυχανάλυση όσο και η κλασσική ψυχιατρική είχαν διαμορφώσει μοντέλα κλινικής συναρθρωμένα με διαγνωστικά κριτήρια. Σε ένα διαρθρωμένο σύστημα κλινικής σκέψης, όποια και αν είναι τα όρια και οι ανεπάρκειες του, λειτουργούν κριτήρια εξατομίκευσης και οριοθέτησης της «ασθένειας». Η αγοραφοβία για παράδειγμα δεν θα μπορούσε να καταλάβει την ίδια θέση με την κατάθλιψη ή την βουλιμία. Ένας τέτοιος χαοτικός συγκερασμός θα προκαλούσε ειρωνικά χαμόγελα όχι μόνο στους ψυχαναλυτές αλλά και στους κλασσικούς ψυχιάτρους. Κι όμως! Η αμερικανόπνευστη ψυχιατρική χωνεύει σε ένα αδιαφοροποίητο μάγμα την αγοραφοβία, την κατάθλιψη και την βουλιμία προσθέτοντας σε αυτές τις έμμονες ιδέες, την παχυσαρκία, τις κρίσεις πανικού, την επιθετικότητα, τις τάσεις αυτοκτονίας κ.λπ.

Δεν πρόκειται για ανέκδοτο. Πρόκειται για πλήρη ισοπέδωση κάθε έννοιας κλινικής και υποκειμενικής εμπλοκής στο σύμπτωμα. Ωστόσο το φαινόμενο έχει την λογική του. Επικίνδυνη και αξιολύπητη μεν, λογική δε. Συγκεκριμένα, από την στιγμή που η σύγχρονη ψυχιατρική έχει πάρει διαζύγιο από κάθε μορφή κλινικής γνώσης προς όφελος της φαρμακευτικής καταστολής του συμπτώματος, συρρικνωμένου μάλιστα στην αόριστη έννοια της «διαταραχής», η εικαζόμενη δράση του φαρμάκου αναγορεύεται σε ύστατο και μοναδικό κριτήριο.

Τα πράγματα είναι απλά: η σύγχρονη ψυχιατρική έχει τρεις ή τέσσερεις κατηγορίες φαρμάκων και με βάση αυτές θα πρέπει να επιλύσει όλα τα προβλήματα της δυσφορίας στον φθίνοντα πολιτισμό. Κάθε ένδειξη ή σύμπτωμα δυσφορίας πρέπει λοιπόν να αποτελέσει στόχο μιας φαρμακευτικής ουσίας, προκειμένου να γίνει αντικείμενο βιο-ρυθμιστικής ομαλοποίησης. Σε ολόκληρες ζώνες του νοσολογικού φάσματος θα πρέπει να εξαλειφθούν οι διαχωριστικές γραμμές  και οριοθεσίες, με σκοπό ετερογενείς παθολογίες να μαγματοποιηθούν ώστε να αποτελέσουν στόχο ενός διαθέσιμου φαρμάκου – των αναστολέων της σεροτονίνης για παράδειγμα. 

Σε αυτήν την ταχυδακτυλουργία οι φαρμακοβιομηχανίες διαδραματίζουν καταλυτικό ρόλο, καθώς οι στρατηγικές μεγιστοποίησης της κερδοφορίας τους υπαγορεύουν να διευρύνουν το καταναλωτικό κοινό μιας ουσίας πέρα από τα θεμιτά όρια χορήγησης της. Εδώ έχουμε έναν από τους θεμελιώδεις εξωκλινικούς παράγοντες που οδηγούν στην εξάλειψη των ορίων ανάμεσα στο φυσιολογικό και στο παθολογικό.

Έτσι, προτείνεται από επιφανείς εκπρόσωπους της αμερικανοθρεμμένης ψυχιατρικής η δια βίου προληπτική υπαγωγή σύμπασας της ανθρωπότητας σε πρωτόκολλα αντικαταθλιπτικής αγωγής, με το φιλεύσπλαχνο επιχείρημα ότι ο καθένας μας στην ζωή του, θα εκδηλώσει κάποια επεισόδια, μείζονος ή ήσσονος σοβαρότητας. Όλη η ανθρωπότητα καλείται να μπει στην ουρά για  το αντικαταθλιπτικό συσσίτιο. 

Αντιλαμβάνεται κανείς ότι αυτό που επισήμανα ως εξάλειψη της διαφοράς ανάμεσα στο φυσιολογικό και στο παθολογικό δεν είναι αβέβαιη εικασία. Αυτή η εξάλειψη αποτελεί προϋπόθεση για την ιστορική ανάδυση και την νομιμοποίηση στρατηγικών όπως αυτές που περιέγραψα παραπάνω στο πλαίσιο της βιο-εξουσίας. Η βιο-εξουσία είναι ο παράδοξος γεωμετρικός τόπος όπου όλες σχεδόν οι εκφάνσεις της ανθρώπινης ζωής, όλες οι συμπεριφορές, από τις ενδόμυχες σκέψεις ως τα σκιρτήματα του ερωτευμένου σώματος, αναδεικνύονται σε αντικείμενο ιατρικής διαχείρισης, ενώ παράλληλα η ιατρική απόϊατρικοποιείται.

Τα παραδείγματα σε αυτόν τον τομέα είναι όλο και πιο ακραία. Κανείς δεν θα διανοείτο να αποδώσει χαρακτήρα ασθένειας στις αντιδράσεις θυμού ή στις στάσεις ανυπακοής ενός μικρού παιδιού. Πρόσφατα ωστόσο, μια επιτροπή ειδημόνων του Εθνικού Ινστιτούτου Υγείας στην Γαλλία απεφάνθη, προκαλώντας σκάνδαλο, ότι εντόπισε μια νέα ασθένεια και μια νέα φιγούρα ασθενούς: το θυμωμένο, απείθαρχο παιδί. Κατασκευάζοντας εκ του μηδενός μια νεφελώδη νοσολογική κατηγορία απροσδιορίστων ορίων «διαταραχή των συμπεριφορών στο παιδί και στον έφηβο», επικαλέσθηκε μεταξύ άλλων ως κριτήριο για την διάγνωση τις πράξεις κλοπής, της άρνησης προς την μελέτη σχολικών μαθημάτων προς όφελος της προτίμησης προς το παιχνίδι, καθώς επίσης και της ανυπακοής στις επιταγές του γονέα!

Η ιατρικοποίηση κάθε ανθρώπινης συμπεριφοράς είναι πλέον μια ανοιχτή δυνατότητα, αν όχι ένα υφέρπον αίτημα, του συστήματος της βιο-εξουσίας. Αρκεί πλέον ένα παιδί να αντιπαρατεθεί στους γονείς του για να χαρακτηρισθεί ως πάσχον από την διαταραχή «TOP», και απαιτεί ψυχότροπη καταστολή με Ritaline, το λεγόμενο «χάπι της υπακοής».

Πρόκειται για ένα άκρως αποκαλυπτικό παράδειγμα το οποίο εκθέτει στο προσκήνιο τους στενούς δεσμούς συνέργειας που εξυφαίνονται ανάμεσα σε δύο ιστορικές διαδικασίες: την προϊούσα διάλυση της κλινικής και την ιατρικοποίηση της ύπαρξης, καθώς συμβάλλονται απρόσκοπτα στην ελεύθερη ζώνη συναλλαγών που διαμορφώνεται με το σβήσιμο των ορίων μεταξύ φυσιολογικού και παθολογικού.