Η αναλυτική κλινική των ψυχοσωματικών φαινομένων

Πρώτα από όλα ας ξεκινήσουμε από τον ορισμό, έτσι θα ξέρουμε για ποιο πράγμα ακριβώς μιλάμε: Ως ψυχοσωματικό φαινόμενο εννοούμε κάθε σωματική βλάβη η οποία μπορεί να αποδοθεί σε μια διαταραχή της ψυχής. Ευθύς εξαρχής παραμερίζουμε τα υστερικά φαινόμενα στα οποία, εξ ορισμού, δεν επισημαίνουμε καμιά βλάβη με την ανατομικοπαθητική έννοια του όρου και που, αντίθετα από την ψυχοσωματική διαταραχή, μπορούν μέσα σε ορισμένες συνθήκες να είναι ακαριαία αναστρέψιμα.

Ας έλθουμε τώρα να δούμε την δυναμική των ψυχοσωματικών φαινομένων από την άποψη του χρόνου εμφάνισης τους:

·         Σε έναν πρώτο χρόνο έχει λάβει χώρα ένας βίαιος αποχωρισμός με ένα αγαπημένο πρόσωπο κατά την παιδική ηλικία.

·         Σε έναν δεύτερο χρόνο ο αποχωρισμός αυτός επαναλαμβάνεται μέσα στην πραγματικότητα ή συμβαίνει ένα παιχνίδι ειδικών σημαινόντων να υπενθυμίζουν αυτόν τον αποχωρισμό στο υποκείμενο.

·         Σε έναν τρίτο χρόνο, ο οποίος συχνά τοποθετείται σε λιγότερο από ένα έτος μετά το δεύτερο αποχωρισμό, να εμφανίζεται η βλάβη στο σώμα.

Στο πλαίσιο αυτό, το χαρακτηριστικό γεγονός είναι ότι ο πρώτος αποχωρισμός δεν είχε γίνει αποδεκτός και ως εκ τούτου δεν ξεπεράστηκε ποτέ από το υποκείμενο. Παρέμεινε έτσι ως τραυματισμός στην ψυχή. Αυτός είναι και ο λόγος που ο συνδυασμός ορισμένων ειδικών σημαινόντων – τα οποία δρουν κατά την διάρκεια ενός δεύτερου χρόνου – βρίσκουν πρόσφορο έδαφος για να επαναλάβουν το τραύμα. Για παράδειγμα αναφέρω ότι αρκετές περιπτώσεις λευχαιμίας παιδιών όπου παρατηρούμε ότι η εμφάνιση της λευχαιμικής διαδικασίας συντελείται – και ασφαλώς όχι τυχαία – την στιγμή γέννησης ενός άλλου παιδιού μέσα στην ίδια οικογένεια. Η γέννηση αυτή σηματοδοτεί την απουσία συμβολικού αγκυροβολήματος του υποκειμένου μέσα στην γενιά του. Ξαναζωντανεύουν μέσα του έναν πόνο, ο οποίος μεταφράζεται σε μια ανανεωμένη ανάγκη ταΐσματος. Έτσι συλλαμβάνουμε ότι ο αποχωρισμός του πρώτου χρόνου συντελέστηκε στην παιδική μεν ηλικία αλλά ακριβώς την στιγμή του ταΐσματος όπου, στο αίτημα του Άλλου (στον χρόνο αυτό πρόκειται για την Μητέρα), το υποκείμενο απαντά με μια ανάγκη (από τον τόπο του Πραγματικού, πάει να πει) και όχι με μια επιθυμία (δηλαδή από τον τόπο του Φαντασιακού). Εκείνη είναι ακριβώς η στιγμή που δημιουργείται ένα «πάγωμα» των πρωταρχικών σημαινόντων τα οποία έχει δεχτεί το παιδί από τους γονείς του. Όταν αυτά τα σημαίνοντα συναντήσουν αργότερα μέσα στο Πραγματικό του παιδιού ένα γεγονός (την γέννηση ενός δεύτερου παιδιού) τότε επανέρχονται στην επικαιρότητα και σε γοργό σχετικά χρονικό διάστημα αρχίζουν την «κατασκευή» της βλάβης στο σώμα.

Ποια είναι όμως, αυτά τα ειδικά σημαίνοντα, που «ευθύνονται» για την εμφάνιση ενός ψυχοσωματικού φαινομένου;

Ανήκουν σε 4 κατηγορίες:

  

 Κατηγορία 1^η : Σημαίνοντα αριθμών.

Πρόκειται για σημαίνοντα ημερομηνιών. Στα υποκείμενα σε ψυχοσωματικά φαινόμενα άτομα παρατηρείται μια πολύ ειδική υπογράμμιση ως προς την αρίθμηση των γεγονότων της ζωής τους. Πρόκειται για ένα σημείο προσκόλλησης του Πραγματικού, με αριθμούς, πάνω στο σώμα του υποκειμένου.

Κλινικά παραδείγματα:

Στις περιπτώσεις λευχαιμίας παιδιών η κακοήθης επεξεργασία ξεκινούσε την στιγμή που κάποιο άλλο παιδί της οικογένειας έφτανε στην ίδια ηλικία που είχε ο πατέρας όταν του είχε συμβεί ένα πολύ ειδικό επεισόδιο μέσα στην ιστορία του

Σε μια περίπτωση καρκίνου του στήθους, όταν ο μεγαλύτερος αδελφός είχε την ίδια ηλικία με τον παππού από την μεριά του πατέρα κατά την γέννηση του πατέρα.

Σε μια περίπτωση ορθοκωλίτιδας ελκοαιμοραγικής ενηλίκων το ξέσπασμα του ψυχοσωματικού έγινε όταν το πρωτότοκο παιδί κάποιου ατόμου έφτανε στην ηλικία που είχε ο πάσχων αυτός όταν είχε υποστεί το πρώτο του αποχωρισμό.

Θα μπορούσε κάποιος να ισχυρισθεί ότι αποκαλύπτοντας τα σημαίνοντα των ημερομηνιών δεν προσκομίζουμε κανένα ειδοποιητικό στοιχείο μια που είναι δυνατόν να βρει κανείς πάντα στα κομμάτια της διήγησης που αφορούν στα οικογενειακά γεγονότα μια ειδική μέτρηση. Εδώ πρέπει να πω, ως απάντηση, ότι για την εκκόλαψη του φαινομένου απαιτούμε οι αριθμοί αυτοί να είναι ενσωματωμένοι σε ένα στερέωμα από άλλα σημαίνοντα που είναι εξίσου μπλεγμένα. Η παγιωμένη προσκόλληση των σημαινόντων αυτών θα κάνει ώστε το υποκείμενο να υποφέρει σε μια δεδομένη στιγμή της ιστορίας του. Υπάρχει μια εσωτερική συνοχή που διατηρούν μεταξύ τους όλα αυτά τα διαφορετικά σημαίνοντα. Αυτή η συνοχή είναι υπεύθυνη για την εμφάνιση του ψυχοσωματικού. Αυτήν την εσωτερική συνοχή και αλληλοδιαπλοκή των διαφορετικών σημαινόντων αποκαλούμε «δομικό γεγονός» και το καθιστούμε «υπεύθυνο» για την εμφάνιση του ψυχοσωματικού φαινομένου.

Κατηγορία 2^η : Το σημαίνον «κύριο όνομα»

Στα ψυχοσωματικά φαινόμενα υπάρχει κάποια φθορά, μια αφαίρεση της ιερότητας, ένας εξευτελισμός, μια υποβάθμιση του ονόματος στο επίπεδο της πρόχειρης ανάγνωσης, η οποία αφαιρεί το προσωπείο του από το υποκείμενο. Ας αναλογιστούμε το οδυνηρό συναίσθημα που αναδύεται στον καθένα μας όταν κακοπροφέρει κάποιος παραφθείροντας το όνομα μας. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι το υποκείμενο του ψυχοσωματικού φαινομένου φαίνεται ως έκπτωτο του κύριου ονόματος του και ότι συμβιβάζεται φορώντας μια νέα σωματική ταυτότητα.

Κατηγορία 3^η : Το σημαίνον «φύλλο».

Στα άτομα που υποφέρουν από ψυχοσωματικά έχει, κατά κανόνα, υπάρξει «η υποχρέωση» να είναι του αντίθετου φύλου από το βιολογικό τους φύλλο. Η προσταγή – «να είσαι άνδρας» ή «να είσαι γυναίκα» - θα δώσει στα σημαίνοντα «άνδρας» και «γυναίκα» μια θέση προνομιούχα. Να διευκρινίσω εδώ ότι δεν θα πρέπει να γίνει σύγχυση με το υστερικό πρόβλημα που διατυπώνεται με το «είμαι άνδρας ή γυναίκα;»

Στο αίτημα αυτό, να παράγει ένα νέο βιολογικό φύλλο, το υποκείμενο θα απαντήσει με την απόλαυση ενός οργάνου (αυτοερωτισμός: βλέπε στην προηγούμενη ανάρτηση «Ένα σωματικό συμβάν που αντιστοιχεί σε ένα ψυχοσωματικό φαινόμενο»).  Την απόλαυση αυτή θα πρέπει να την ακούμε ως πόνο, τον οποίο το υποκείμενο εν αγνοία του θέτει στην υπηρεσία του Άλλου. Εκείνο δηλαδή, που συμβαίνει είναι ότι το υποκείμενο εν αγνοία του επιδιώκει να αλλάξει, φαντασιακά, το φύλλο του με την βοήθεια ενός κομματιού του σώματος του, το οποίο στην φαντασίωση του αντιστοιχεί σε μια αναγκαστική αλλαγή του φύλλου του.

Κατηγορία 4^η : το σημαίνον «σώμα του Άλλου»

   

Πρέπει να γνωρίζουμε ότι στις περιπτώσεις των υποκειμένων με ψυχοσωματικά φαινόμενα παράγονται σημαντικότατα φαινόμενα «μιμητισμού». Οι ανατομικές βλάβες που εντοπίζονται παραπέμπουν στο σώμα ενός μέλους της οικογένειας ή στο σώμα της/του συζύγου, μέσα από κάποια συνειρμική μιμητική διαδικασία που παραμένει ακόμη άλυτη.

Η σωματική ζώνη την οποία μεταχειρίζεται και ξαναπλάθει η βλάβη, επικαλείται ένα άλλο σώμα, που παρουσιάζει ένα σημάδι στο ίδιο σημείο. Το σημάδι μπορεί να ναι αόρατο όμως μαθαίνουμε από τον ίδιο τον πάσχοντα ότι το μέρος αυτό του σώματος του άλλου είχε υποστεί την δοκιμασία μιας αναπηρίας ή μας αφαίρεσης οργάνου. Το όργανο που προσβάλλεται από την βλάβη λειτουργεί σαν ένα κλεμμένο όργανο από τον άλλο και επιχειρεί να βρει την απόλαυση σαν να άνηκε σε αυτόν τον άλλο. Φαντασιακή μεταμόσχευση, που η εξαναγκαστική της εμφύτευση δημιουργεί τις βλάβες που εκφράζουν την αδυνατότητα να διεισδύσει στην απόλαυση του σώματος του άλλου. Βλέποντας με το μάτι, αναπνέοντας με το αναπνευστικό σύστημα, χωνεύοντας με το πεπτικό σύστημα του γονιού του, προξενεί μια παθολογία των εν λόγω οργάνων.

Πρέπει να γνωρίζουμε ότι το αντικείμενο του μίμου είναι συχνά ένα πρόσωπο από το οποίο το υποκείμενο είχε αποχωριστεί κατά την παιδική του ηλικία. Συχνά το πρόσωπο αυτό είναι είτε ο παππούς είτε η γιαγιά είτε κάποιος θείος είτε κάποια θεία. Το υποκείμενο εξαναγκάζεται να συγγενέψει και ο φαινότυπος, που η ψυχοσωματική βλάβη θα φέρει, θα τον ταυτίζει με το πρόσωπο αυτό.

Εν κατακλείδι

Στις ελλείψεις, στα ρήγματα, στις αμαρτίες του λόγου σε ορισμένα σημεία της ομιλίας, το σώμα απαντά με έναν ορισμένο τρόπο: η φύση και ο εντοπισμός αυτών των φαινομένων θα αποκαλύψουν τις αληθινές στοιχειώδεις δομές της συγγένειας του υποκειμένου στον κόρφο της οικογένειας.

Τα φαινόμενα αυτά ρίχνουν ασφαλώς ένα νέο φως πάνω στον τρόπο με τον οποίο ο λόγος συγκατοικεί με το σώμα, εφόσον για τα ψυχοσωματικά φαινόμενα λειτουργούν λανθάνοντα γονίδια, τα οποία δραστηριοποιούνται με τα προσωπικά και ιδιαίτερα σημαίνοντα του υποκειμένου.