Ένα ομοίωμα του έρωτα: ο ιπποτικός έρωτας

Ο ιπποτικός έρωτας είναι μια παράδοση της λυρικής ποίησης που αναπτύχθηκε στην Προβηγκία της νότιας Γαλλίας στα τέλη του 11^ου και τις αρχές του 12^ου αιώνα και εξαπλώθηκε σε όλη την δυτική Ευρώπη κατά την διάρκεια του Μεσαίωνα.

Ενσωματώνει μια ολόκληρη φιλοσοφία αγάπης και αναπαριστά έναν περίτεχνο κώδικα συμπεριφοράς που κυβερνά τις σχέσεις μεταξύ των «αριστοκρατικών» εραστών, μετατρέποντας τις πιο σωματικές και ερωτικές πτυχές της αγάπης σε μια πνευματική εμπειρία και στο ύψιστο των πόθων. Οι ποιητές χρησιμοποίησαν την έκφραση Fin amors, για να τον περιγράψουν, που σημαίνει έρωτας εξαγνισμένος, εκλεπτυσμένος.

Οι Προβηγκιανοί ποιητές αντιστρέφουν την παραδοσιακή σχέση των φύλων, αποκαλούν τη γυναίκα δέσποινα τους και δηλώνουν υπηρέτες της. Η αλλαγή αυτή υπήρξε μια πραγματική επανάσταση. Ανέστρεψε την παραδοσιακή εικόνα του άντρα και της γυναίκας, επηρέασε τις συνήθειες, άλλαξε το λεξιλόγιο και, μέσω της γλώσσας, μετέτρεψε την όψη του κόσμου.

Ακολουθώντας τους ποιητές του Αλ Ανταλούς, που αποκαλούσαν τις ερωμένες τους «άρχοντα μου» και «κύριε μου», οι Προβηγκιανοί ονόμαζαν τις αγαπημένες τους midons (από το meus dominus (κύριε μου)).Η συνήθεια αυτή έφτασε μέχρι τις μέρες μας. Η χρησιμοποίηση αρσενικού λεξιλογίου όταν απευθύνονταν στις δέσποινες τους επιδίωκε να τονίσει την αλλαγή στην ιεραρχία των φύλων.

Η γυναίκα κατείχε την ανώτερη θέση και ο εραστής τη θέση του υποτελούς. Έτσι ο(ιπποτικός) έρωτας έχει ανατρεπτικό χαρακτήρα. Ο Fin amors είναι μύηση, ενέχει χαρακτηριστικά «υπηρεσίας» με τρεις βαθμίδες»: μνηστήρας, ικέτης και δόκιμος. Όπως ο υποτελής τον αφέντη του, έτσι και ο εραστής υπηρετεί την αγαπημένη του. Η «υπηρεσία» έχει διάφορα στάδια. Αρχίζει με την ενατένιση του σώματος και του προσώπου της αγαπημένης και συνεχίζει, ακολουθώντας ένα τελετουργικό μηνυμάτων, ποιημάτων και συναντήσεων.

Ο τελικός σκοπός του Fin amors είναι η joy, η ευτυχία που προκύπτει από την ένωση της ηδονής και της ενατένισης, του υλικού και του πνευματικού κόσμου

Εκτός από «υπηρεσία» ο Fin amors επίσης είναι και ένα είδος δοκιμασίας. Πριν από τη σωματική ολοκλήρωση υπήρχε ένα ενδιάμεσο στάδιο που ονομαζόταν assag ή assai, δηλαδή δοκιμασία του έρωτα: Η δοκιμασία περιλάμβανε διάφορες βαθμίδες: ο εραστής έπρεπε να παρασταθεί στην έγερση και την κατάκλιση της αγαπημένης του. Να την ατενίσει γυμνή. Τέλος, να πλαγιάσει στην κλίνη μαζί της και να επιδοθεί σε διάφορες περιπτύξεις, δίχως να φτάσει στην τελευταία. Όλες αυτές οι διαφορές συνέκλιναν σε μια μεγαλύτερη, την ύψωση της γυναίκας που από υποτελής γινόταν αρχόντισσα. Ο «ιπποτικός έρωτας» έδινε στις δέσποινες την πιο πολύτιμη δεσποτεία, την δεσποτεία του σώματος και της ψυχής τους.

Παρόλα αυτά υπάρχει ένα εγγενές ανέφικτο, ένα εμπόδιο προς την ολοκλήρωση του έρωτα, στην ίδια την δομή του ιπποτικού έρωτα. Κατά την εξελικτική του πορεία αφορούσε την αγάπη ανάμεσα σε έναν ανύπαντρο ιππότη και μια παντρεμένη γυναίκα. Το πιο γνωστό παράδειγμα στην αγγλική λογοτεχνία είναι ο έρωτας ανάμεσα στον Λάνσελοτ και την Γκουίνεβρ στον Βασιλιά Αρθρούρο και τους Ιππότες της Στρογγυλής Τραπέζης. Στον έρωτα αυτόν δεν μπορεί να υπάρξει σεξουαλική επαφή και, αν αυτό συμβεί, θα επακολουθήσουν η καταστροφή και ο θάνατος. Έτσι, ο ιπποτικός έρωτας περιλαμβάνει την οδύνη της ανεκπλήρωτης αγάπης, αλλά ο εραστής παραμένει πιστός στην αγαπημένη του, εκδηλώνοντας την τιμή και την σταθερότητα του με μια ακλόνητη προσήλωση στον κώδικα συμπεριφοράς.

Αυτό που βρίσκει ενδιαφέρον η ψυχανάλυση στην Αγάπη των Καθαρών[1] δεν είναι ασφαλώς οι αντικοινωνικές συνέπειες της (γεγονός που αποτελεί και την αιτία της εξαφάνισης της) αλλά η συμβολική της πτυχή. Ο ιπποτικός έρωτας είναι μια ποιητική άσκηση που δεν θα μπορούσε να έχει κάποιο πραγματικό, απτό ισοδύναμο. Παρόλα αυτά, αυτές οι συμβολικές συμβάσεις έχουν πραγματικά, απτά αποτελέσματα και, ακόμη, εξακολουθούν να οργανώνουν τους συναισθηματικούς δεσμούς του σύγχρονου ανθρώπου. 

Το πρώτο και βασικότερο αυτών είναι «η Κυρία», μια ανέφικτα εξιδανικευμένη φιγούρα, για την οποία δεν υπάρχει πραγματικό ισοδύναμο. Η Κυρία είναι αυτό που η ψυχανάλυση ονομάζει «αντικείμενο – α». Πρόκειται για αυτό το ανέφικτο αντικείμενο αίτιο της επιθυμίας που εγκαινιάζει την ίδια την κίνηση της επιθυμίας. Είναι κρίσιμο λοιπόν, όχι μόνο ότι είναι ανέφικτη αλλά ότι δεν υπήρξε ποτέ εξαρχής.

Από την άλλη, η ψυχανάλυση φροντίζει σε αυτό το σημείο να μην ανυψώσει την Κυρία στο κύρος ενός «υψίστου» πνευματοποιημένου αντικειμένου. Αντίθετα η Κυρία είναι ένας ασαφής χαρακτήρας, ένας ψυχρός, αποστασιοποιημένος, απάνθρωπος σύντροφος με την έννοια της ριζικής Ετερότητας, που είναι εντελώς αναντίστοιχη με τις ανάγκες και τις επιθυμίες μας, και που λειτουργεί ως αυτόματο ή ως κάποια μηχανή.

Εάν η Κυρία του ιπποτικού έρωτα μπορεί να θεωρηθεί ότι λειτουργεί ως ένας καθρέφτης, πάνω στον οποίο οι άνδρες εραστές προβάλλουν τις εξιδανικευμένες εικόνες και φαντασιώσεις τους, τότε αυτό μπορεί να συμβεί μόνο εάν ο καθρέφτης υπάρχει ήδη. Η επιφάνεια αυτή, η Κυρία, είναι εκείνη η τραυματική Ετερότητα που η ψυχανάλυση αποκαλεί «το Πράγμα» ή το Πραγματικό.

Αυτή είναι η δομή του ιπποτικού έρωτα που συνεχίζει να συνηχεί στο σύγχρονο κοινό.

---

[1] Το Κίνημα των Καθαρών ήταν ένα κίνημα που πίστευε ότι το ανθρώπινο σώμα αποτελούσε την υλική φυλακή των ψυχών αγγέλων οι οποίοι βρέθηκαν στην Γη μετά από μια μάχη μεταξύ των δύο δημιουργών, του καλού και του κακού. Η Αγάπη των Καθαρών πηγή της είχε τον κανόνα ενός βίου εγκράτειας. Για να μπορούν να ανταπεξέλθουν, οι πιστοί ζούσαν συνήθως ανά δύο άτομα του ιδίου φύλου, διότι, όπως πίστευαν, μπορούσε κανείς να επιδείξει μεγαλύτερο σθένος έναντι της σεξουαλικής ορμής, όταν είχε πλάι ένα πρόσωπο του ιδίου φύλου να του συμπαρασταθεί. Αποτέλεσμα αυτής της στάσης ζωής ήταν η ιπποτική αγάπη.