Το «στάδιο του καθρέπτη»[1] διαιρείται σε τρεις κυρίως φάσεις:
Στην αρχή, το παιδί αντιλαμβάνεται την αντανάκλαση του στον καθρέπτη ως ένα ον πραγματικό με σάρκα και οστά και προσπαθεί να το πιάσει ή να το πλησιάσει. Προσέξτε ότι στο βίντεο κοιτά πίσω από τον καθρέφτη για να βρει το πραγματικό σώμα. Σε ένα δεύτερο χρόνο, καταλαβαίνει ότι η αντανάκλασή του δεν είναι παρά μια εικόνα και όχι ένα πραγματικό ον, αλλά δεν την αναγνωρίζει ως δική του. Τώρα δεν προσπαθεί πλέον να πιάσει ή να αλλάξει την αντανάκλασή, έχοντας καταλάβει το εικονικό του χώρου πίσω από τον καθρέπτη. Κάνοντας ρυθμικές κινήσεις στο βίντεο, προσπαθεί να επιβεβαιώσει την αντανάκλαση του. Τελικά σ' ένα τρίτο χρόνο, το παιδί καταλαβαίνει ότι αυτή η εικόνα είναι η εικόνα που το αναπαριστά και αυτή η κατανόηση επεκτείνεται και για άλλες εικόνες, όπως εκείνες της μητέρας του. Ο τυχαία διερχόμενος κύριος, στο εν λόγω βίντεο, το βοηθά σε αυτή την τελευταία διαπίστωση. Κοιτάξτε τον τρόπο που κοιτά τον διερχόμενο κύριο.
Το στάδιο του καθρέφτη αποτελεί πρωτογενή δυαδική σχέση του παιδιού με τον όμοιο του, που μπορεί να είναι - όπως είπαμε πριν - ένα άλλο παιδί ή εικόνα του ίδιου του παιδιού στον καθρέφτη, η μητέρα του ή ένα υποκατάστατο της.
Το στάδιο του καθρέφτη είναι με λίγα λόγια η αναγνώριση του εαυτού στον καθρέφτη, η αναγνώριση και συνειδητοποίηση της ολότητας, της ενότητας του σώματος που το παιδί βίωνε πριν ως διαμελισμένο - κομματιασμένο. Η αναγνώριση του εαυτού στον καθρέπτη γίνεται γύρω στον 6ο με 8ο μήνα της ζωής του παιδιού.
Γενικά, μέχρι τον 18μήνα, το παιδί και των δύο φύλων ξεπερνά τις φαντασιώσεις του κομματιασμένου κορμιού του, τότε δηλαδή που το παιδί διανύει το στάδιο του καθρέφτη βλέποντας μέσα στους άλλους ή στην εικόνα του (στο είδωλο του) που του δίνει ο καθρέφτης ή μέσα στη μητέρα του έναν όμοιο με αυτό, με τον οποίο ταυτίζεται. Μέσα από αυτό το δρομολόγιο των ταυτίσεων με τον άλλον, που λειτουργεί σαν κάτοπτρο, το παιδί αποκτά την συνολική εικόνα του δικού του σώματος.
Μέσα από αυτή τη διαλεκτική του είμαι και του φαίνομαι γίνεται η κατάκτηση της ταυτότητας του υποκειμένου από την αντίληψη της συνολικής εικόνας του σώματος. Αυτή η διαδικασία οδηγεί στη σύζευξη με τους τρεις μεγάλους τομείς του ανθρώπινου ψυχισμού: το Πραγματικό, το Φαντασιακό και το Συμβολικό.
Στους τρεις χρόνους που περιγράφηκαν, ο πρώτος είναι εκείνος της Πραγματικότητας (εικόνα βιωμένη σαν ένα πραγματικό ον), ο δεύτερος είναι εκείνος του Φαντασιακού (εικόνα νοερή) και ο τρίτος εκείνος του Συμβολικού (εικόνα αντιληπτή σαν αναπαράσταση του εαυτού).
Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν, ότι όταν ένα υποκείμενο δεν έχει φτάσει στον τελικό χρόνο της ταύτισής του με το Εγώ τότε είναι δύσκολο να «φτάσει» στο σχηματισμό του Ιδανικού του Εγώ, αλλά ακόμα και το να δώσει μια υπόσταση στο τιμωρητικό Υπερεγώ υπό την έννοια της ενοχής. Επίσης είναι σαφές ότι σε ένα τέτοιο υποκείμενο η εξιδανίκευση δεν λειτουργεί. Ας θυμηθούμε ότι με τον όρο «Εξιδανίκευση» εννοούμε: την ψυχολογική διαδικασία με την οποία οι ποιότητες και οι αξίες του αντικειμένου φέρονται προς την τελειότητα. Η ταύτιση με το εξιδανικευμένο αντικείμενο συνεισφέρει στο σχηματισμό και τον εμπλουτισμό των διαστάσεων της προσωπικότητας. Επίσης, και για να εξηγήσουμε την σχέση του Εγώ με το Ιδανικό του Εγώ και το Υπερεγώ, πρέπει να γνωρίζουμε ότι: Το εγώ υπακούει στο Υπερεγώ από το φόβο της τιμωρίας και υποκύπτει στο Ιδανικό του Εγώ από αγάπη. Το Ιδανικό του Εγώ σχηματίζεται κυρίως από την εικόνα των αγαπημένων αντικειμένων και το Υπερεγώ από την εικόνα των αμφιλεγόμενων προσώπων.
Το «στάδιο του καθρέφτη» δεν είναι ψυχανάλυση. Ο Λακάν το εισήγαγε το 1936. Αποτελεί ένα φαινόμενο της συνήθους καθημερινής εμπειρίας. Δεν ανακάλυψε καν το γεγονός ο ίδιος ο Λακάν. Ήταν ήδη γνωστό. Χρησιμοποίησε το εμπειρικό δεδομένο ως μήτρα. Στην πραγματικότητα το χρησιμοποίησε σε συνδυασμό με την διάκριση του «κυρίου και του δούλου» του Χέγκελ. Και για να πει τι; Ποιο είναι το καθοριστικό σημείο; Ότι με το «στάδιο του καθρέφτη» η Λακανική Ψυχανάλυση τίθεται πια εκτός του πλαισίου της «Ψυχολογίας του Εγώ», αφού ήδη δουλεύει με ένα υποκείμενο που την ενότητα του δεν του τη δίνει ο εαυτός του, αλλά με ένα υποκείμενο που η ενότητα του συγκροτείται μέσα από τον άλλο, μέσα από την εικόνα του στον καθρέφτη, μέσα από μια άλλη βαθμίδα. Αυτό μας δίνει την μήτρα μιας θεμελιώδους εξάρτησης από τον άλλο, που όμως δεν καθορίζεται με συμβολικούς όρους ή με όρους γλώσσας, αλλά με όρους εικόνας. Όμως ο Λακάν δεν επεκτείνεται σε αυτή την πρόωρη γέννηση[2], αφού το γεγονός αποτελεί ένα δάνειο από την βιολογία και την φυσιολογία. Στην ουσία, το έλλειμα στο κέντρο του υποκειμένου, το κενό του, δεν συνίσταται στην πρόωρη γέννηση του ανθρώπινου πλάσματος, συνίσταται στον ευνουχισμό του. Και παράλληλα η εξάρτηση του υποκείμενου δεν «οικοδομείται» ως τέτοια από την εικόνα του καθρέφτη, αλλά ως εξάρτηση από τον λόγο του άλλου.
[1] Βλ. «Η δυαδική σχέση Μητέρας – παιδιού και το «στάδιο του καθρέφτη», https://psychoanalysisthoughts.blogspot.com/2018/04/blog-post_23.html
[2] Η πρόωρη γέννηση έχει να κάνει με το γεγονός ότι η ενότητα της κατοπτρικής εικόνας δεν συμβαδίζει με την εξάρτηση που δοκιμάζει ο άνθρωπος κατά την πρώτη περίοδο της ζωής του, όταν κινητικά είναι ανώριμος.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου