Ζούμε την εποχή της σχιζοφρενοποίησης (μέρος 2ο)

Β) Το καινοφανές «καταναλωτικό Υπερεγώ»

Τα κελεύσματα της αγοράς μας ρίχνουν όλους στο έλεος ενός καταναλωτικού Υπερεγώ. Πρόκειται για μια μορφή Υπερεγώ που δεν υπήρχε στον καπιταλισμό της απόλυτης υπεραξίας. Αυτό το Υπερεγώ δημιουργήθηκε στην εποχή του καπιταλισμού της σχετικής υπεραξίας  και πορεύεται χέρι – χέρι με ό,τι ονομάζω αποτέλεσμα σχιζοφρενοποίησης.

Γιατί επιλέγω αυτόν τον όρο; Να εξηγηθώ ευθύς αμέσως.

Κατά αρχήν, ο όρος «κατανάλωση» έχει ρίζες τόσο αγγλικές όσο και γαλλικές. Με την αρχική του μορφή, το ρήμα «καταναλώνω» (consume) είχε την έννοια του καταστρέφω, λεηλατώ, υποτάσσω, εξαντλώ. Είναι μια λέξη εμποτισμένη με βία και μέχρι τα μέσα του 20^ου αιώνα είχε μόνο αρνητικές συνεκδοχές.  Έως και την δεκαετία του 1930, ο κόσμος την χρησιμοποιούσε όταν αναφερόταν στην σοβαρότερη ασθένεια εκείνης της εποχής – την φυματίωση. Η μεταμόρφωση του νοήματος (του σημαινομένου) της λέξης (του σημαίνοντος) από φαυλότητα σε αρετή αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα φαινόμενα του 20^ου αιώνα. Το φαινόμενο της μαζικής κατανάλωσης δεν θεωρήθηκε ποτέ ως το αναπόφευκτο παράγωγο μιας υποτιθέμενης αχόρταγης ανθρώπινης φύσης. Ούτε, από την άλλη, πρόκειται για ένα «φυσικό» αποτέλεσμα της εμπορευματοποίησης των αγαθών, όπως μπορεί να σκεφθούν μερικοί. Ένα αγαθό, ως γνωστόν, είναι εμπόρευμα από την στιγμή που δημιουργείται με σκοπό την πώληση του. Έτσι κάθε εμπόρευμα έχει δύο οπτικές γωνίες από τις οποίες μπορεί κάποιος να το δει. Εκείνη της παραγωγής του (που σημαίνει δημιουργία) και εκείνη της κατανάλωσης (που σημαίνει καταστροφή). Το να βλέπουμε ένα εμπόρευμα από την μεριά της καταστροφής είναι μια ιδεολογική σκοπιά που μας επιβλήθηκε από τους ιδεολογικούς μηχανισμούς στα μέσα, περίπου, του 20^ου αιώνα.  Για παράδειγμα, ο προσηλυτισμός των Αμερικάνων από μια νοοτροπία φειδούς σε μια νοοτροπία σπατάλης δεν υπήρξε εύκολο εγχείρημα για τους επιχειρηματίες. Οι προτεσταντικές αρχές εργασίας εξουσίαζαν το ήθος των Αμερικάνων έως και την δεκαετία του 1930. Η αποταμίευση αποτελούσε τον μεγάλο Άλλο του αμερικάνικου τρόπου ζωής. Για εκείνους τους ανθρώπους η αρετή της αυτοθυσίας ήταν πολύ ισχυρότερη από μια πρόσκαιρη ικανοποίηση στην αγορά. Όλα αυτά άρχισαν να αλλάζουν ακριβώς τότε. Οι διαφημιστές δεν άργησαν να αλλάξουν τα συνθήματα τους από επιχειρήματα για την χρησιμότητα των προϊόντων σε συγκινησιακές εκκλήσεις που αφορούσαν στην κοινωνική θέση. Το μάρκετινγκ που έως τότε έπαιζε περιθωριακό ρόλο στις επιχειρήσεις απέκτησε νέα βαρύτητα. Έτσι η κουλτούρα του παραγωγού (του δημιουργού) μετατράπηκε σε κουλτούρα του καταναλωτή (του καταστροφέα). Με αυτόν τον τρόπο πείστηκαν οι άνθρωποι «να θέλουν» πράγματα που ποτέ στο παρελθόν δεν είχαν αποζητήσει!

Και φθάνουμε στις μέρες μας. Σήμερα, πλέον, βλέπουμε τις ζωές μας ή καλύτερα τα σώματα μας, να εξοπλίζονται με εργαλειακά εξαρτήματα, από τα αντικείμενα της προόδου. Αντικείμενα τα οποία δεν μπορούμε πια να στερηθούμε ούτε καν πρόσκαιρα, παρά μόνο με τίμημα μια σοβαρή αποπροσαρμογή από την πραγματικότητα, αλλά και με τίμημα μια αίσθηση αποκλεισμού. Τα σώματα μας είναι εργαλειοποιημένα στο ίδιο επίπεδο του χειρισμού τους. Αυτό σημαίνει ότι με τα εν λόγω αντικείμενα τα υποκείμενα υπάγονται σε μια συλλογική διευθέτηση των υπεραπολαύσεων. Ίσως, δεν έχει και τόση σημασία αν οι διευθετήσεις ισχύουν για όλους, αποτέλεσμα ομογενοποίησης που μας κάνει συχνά να παραπονιόμαστε. Το αξιοσημείωτο είναι ότι αυτά τα όντα, τα περιτριγυρισμένα από εργαλειακά προσαρτήματα που είναι τα εν λόγω αντικείμενα, βρίσκονται το καθένα μόνο του με μίαν απόλαυση που εδραιώνεται βραχυκυκλώνοντας τον κοινωνικό δεσμό. Η απόλαυση που παίρνει κανείς από το αμάξι του δεν τον συνδέει και πολύ με τον Άλλον της αγάπης. Αν και μπορεί κανείς να χρησιμοποιήσει το αμάξι για να γοητεύσει, εφόσον βέβαια η κυρία γοητεύεται από τα αμάξια, το μετατρέπει σε ναρκισσιστικό χαρακτηριστικό. Συνολικά, όμως, η απόλαυση του μέσου, εδώ το αμάξι, ανταγωνίζεται το σκοπούμενο αντικείμενο.

  Σχιζοφρενοποίηση, λοιπόν, επειδή η αγορά μας συνδέει άμεσα με τις υπεραπολαύσεις, με στόχο μια απόλαυση που συγγενεύει με την μη – ικανοποίηση, καθώς όλα τούτα αποτελούν αξιοθρήνητα υποκατάστατα που βραχυκυκλώνουν τις ικανοποιήσεις του Έρωτα, υποβαθμίζοντας στην καλύτερη περίπτωση την ικανοποίηση ενός επιδεικνυόμενου ναρκισσισμού. 

Ζούμε την εποχή της σχιζοφρενοποίησης (μέρος 1ο)

Α) Η ουδετεροποίηση του μεγάλου Άλλου

Για κάθε ομιλούν ον, η συμβολική τάξη, ο άγραφος νόμος της κοινωνίας, είναι η δεύτερη φύση του. Αυτή η τάξη ή, αν προτιμάτε, αυτός ο άγραφος νόμος είναι εδώ, ελέγχει και κατευθύνει τις πράξεις μας. Είναι σαν όλοι εμείς, τα υποκείμενα της γλώσσας, να μιλάμε και να επιδρούμε ο ένας στον άλλον σαν μαριονέτες. Τα νήματα της ομιλίας, των δράσεων και των κινήσεών μας τα κινεί κάποια ακατανόμαστη δύναμη, πανταχού παρούσα.

Όμως, παρότι έχει θεμελιακή δύναμη, ο μεγάλος Άλλος είναι εύθραυστος και εικονικός. Υπάρχει υποκειμενικά για τον καθένα μας και είναι εκεί, μόνο στο βαθμό που τα υποκείμενα (οι άνθρωποι δηλαδή) ενεργούν σαν να υπήρχε. Το καθεστώς που επιβάλλει είναι ανάλογο μιας ιδεολογικής αρχής όπως είναι ο Κομουνισμός, το Έθνος ή η Πατρίδα: αποκτά ουσία για τα άτομα που αναγνωρίζουν τους εαυτούς τους σε αυτήν την ουσία. Αποτελεί το θεμέλιο της ύπαρξης τους καθώς και το σημείο αναφοράς τους. Για χάρη του τα άτομα μπορούν να δώσουν ακόμα και τη ζωή τους.

Επομένως, η ουσία αυτή υπάρχει, έχει υπόσταση μόνο στο βαθμό που τα ανθρώπινα άτομα πιστεύουν σε αυτήν και ενεργούν ανάλογα.

Έτσι, όταν αναφέρομαι στις απόψεις των άλλων, δεν αναφέρομαι μόνο σε αυτό που εγώ ή οι άλλοι πιστεύουν, αλλά επίσης αναφέρομαι και σε αυτό που ο απρόσωπος κάποιος πιστεύει. Όταν παραβιάζω κάποιον κανόνα καλής συμπεριφοράς, δεν κάνω ποτέ απλώς και μόνο κάτι που η πλειονότητα των άλλων δεν κάνει – κάνω κάτι που ο απρόσωπος «κάποιος» δεν κάνει.

Γίνεται έτσι αντιληπτό ότι η εικονικότητα και η ευθραυστότητα αυτού του Άλλου τον καθιστά ανύπαρκτο. Η ουσία του γίνεται υπαρκτή στον βαθμό που τα υποκείμενα αναγνωρίζουν τους εαυτούς τους σε αυτήν και δρουν σαν να υπάρχει.

Στην σημερινή εποχή, αυτός ο κοινωνικός Άλλος είναι υπαρκτός;  Υπάρχει, πράγματι κάποιος μεγάλος Άλλος που καθοδηγεί τις δράσεις μας και τις συνειδήσεις μας; Εμείς, τα όντα της ομιλίας, στο σύνολο μας, ως κοινωνία, τον «κουβαλάμε» εντός μας και υπηρετούμε  την επιθυμία του σαν να ήταν δική μας επιθυμία;

Η απάντηση είναι «όχι πια». Ο σύγχρονος λόγος έχει τοποθετήσει στην θέση αυτού του Άλλου αυτό που ονομάζω «συμβασιακή ιδεολογία» του αιώνα.   

Ο αιώνας μας γέννησε ένα τρίπτυχο: συζήτηση, συμβιβασμός, σύμβαση. Βρισκόμαστε στην εποχή της γενικευμένης διαπραγμάτευσης. Η οργάνωση της εργασίας στην εποχή του καπιταλισμού της σχετικής υπεραξίας προάγει την σύμβαση, και αυτό συντελείται από καιρό. Το καινοφανές έγκειται στο ότι η σύμβαση, πλέον, επεκτείνεται πολύ πέραν από το πεδίο της οργάνωσης της εργασίας, βρίσκεται σε κάθε βαθμίδα της συλλογικής πραγματικότητας. Ακόμα και στις δυαδικές προσωπικές (ερωτικές, φιλικές και όχι μόνο) σχέσεις.  Για παράδειγμα, αναφέρουμε ότι οφείλουμε να «διαπραγματευθούμε» μια δυσκολία μεταξύ συζύγων! Το αντιλαμβάνεστε; Ο Ερίκ Λωράν έχει δίκιο όταν σχολιάζει τις επιτροπές ηθικής. Έχουμε πλέον επιτροπές συμβάσεων, σε όλα τα επίπεδα, ως αναλγητικά για τον Άλλο που δεν υπάρχει.

Συνάπτουμε σύμβαση, σίγουρα, για να συμβιβάσουμε διαφορές, ασυμβατότητες, δεν μπορούμε όμως να συνάψουμε σύμβαση παρά μόνο με ένα υποκείμενο, ή υποκείμενα, στο οποίο υπάρχει κάτι πανομοιότυπο, μια ομολογία. Ο Ζάχερ Μαζόχ, ο οποίος ισχυρίσθηκε ότι σύναψε σύμβαση με τον κτηνώδη Άλλο, απλώς μπλοφάρει! Ο εφευρέτης του μαζοχισμού ισχυρίσθηκε ότι σύναπτε σύμβαση με την Ντάμα του – κατάφερε πάντως να δώσει το όνομα του στον μαζοχισμό. Μια σύμβαση η οποία λειτουργεί σύμφωνα με το μοντέλο του «σου ζητώ να μου ζητήσεις να» ή «να μου κάνεις αυτό που σου ζητώ». Μια τέτοια σύμβαση γίνεται για να προτείνει μια συναίνεση. Δεν απευθύνεται στον Άλλο ο οποίος, εκ της ουσίας του, είναι υπερβατικός ως προς το υποκείμενο. Αλλά απευθύνεται στον άλλο ως όμοιο και ζητά την υπακοή του. Με δεδομένο ότι ο Άλλος δεν υπάρχει, καλλιεργούμε την αυτοκρατορία του «όμοιου» μέσω της διαπραγμάτευσης. Οι «κανόνες» στους οποίους καταλήγουν τα εμπλεκόμενα στην κάθε διαπραγμάτευση μέρη μπορεί να είναι διαφορετικοί όμως αυτό που άρρητα θεμελιώνεται μέσα στην διαπραγμάτευση είναι η ομοιότητα. Ήμαστε όλοι «μικροί άλλοι» και μόνο ως τέτοιοι μπορούμε να μετέχουμε της διαπραγμάτευσης!  Έτσι, ο σύγχρονος λόγος του Κυρίου κατάφερε να δημιουργήσει ένα «όλοι ίδιοι» και η διαπραγμάτευση πλέον είναι αναπόφευκτο επακόλουθο για όλους.

Και η διαφορετικότητα; Τι γίνεται με αυτήν; Ε, αυτή πια αποτελεί τον Άλλο που υπάρχει. Πρόκειται για τον Άλλο που απορρίπτει ο λόγος του Κυρίου. Είναι ο «μη όμοιος». Αυτός που βρίσκεται εκτός σύμβασης και εκτός διαπραγμάτευσης. Είναι … αντισυμβατικός. Γεμίζει κάθε εβδομάδα τις στήλες των εφημερίδων. Αυτός ξεχωρίζει από την μάζα των «ομοίων». Είναι αυτός που αποτελεί τον φορέα των επιτευγμάτων. Επιτεύγματα παντού και μάλιστα πολύ γελοία. Επιτεύγματα που εμπορευματοποιούνται γενικότερα, επιχορηγούνται, είτε πρόκειται για αθλητισμό, για τέχνη, ή ακόμη και για πολιτική σκηνή. Έχουμε το επίτευγμα που πρέπει να αναγνωρισθεί, να χρηματοδοτηθεί, και στο τέλος να χειροκροτηθεί. Είναι κάτι που η συλλογικότητα το αναγνωρίζει και, εκτός αυτού, υπάρχει η βαρβαρότητα της ενόρμησης.

Όλοι σοκάρονται από την γοητεία που ασκούν σήμερα όσοι φθάνουν στα άκρα. Κάθε ατομική ή συλλογική θηριωδία προκαλεί το άκρατο ενδιαφέρον και αποκτά άμεση πρόσβαση στα  ΜΜΕ.

Όχι, κύριοι και κυρίες. Δεν πρόκειται για έναν Άλλο σαν και εκείνον που ανάφερα στην αρχή τούτου του σημειώματος. Αυτός ο Άλλος, ο μεγάλος Άλλος, είναι ανύπαρκτος. Σε μας απομένει να τον κάνουμε υπαρκτό. Αυτός ο Άλλος των θηριωδιών είναι εκείνος που υπάρχει ως το απόρριμα της «συμβασιακής ιδεολογίας». Είναι ένας άλλος που υπάρχει ως απόλαυση και που υπερβαίνει κατά πολύ τα φαλλικά όρια. Γεγονός που καταδεικνύει ότι όσο περισσότερο ένας λόγος ουδετεροποιεί τον Άλλο, τόσο περισσότερο κανείς βρίσκεται πυρπολημένος από αυτόν. Και αυτό είναι που συμβαίνει στις μέρες που ζούμε.  

Περί Χειραγώγησης

Αυτοί που μπορούν να σε κάνουν να πιστέψεις απιθανότητες, είναι ικανοί να σε πείσουν να διαπράξεις φρικαλεότητες.

Βολταίρος

Ορισμός της Χειραγώγησης: Η χειραγώγηση είναι μια μορφή συναισθηματικής κακοποίησης. Τα άτομα που την δέχονται συνήθως δεν έχουν συνειδητή επίγνωση των κινήτρων πίσω από την συναισθηματική καταπίεση που δέχονται. Θεωρούν ότι με λογικά επιχειρήματα και με γνώμονα την ελπίδα και τις καλές προθέσεις θα αλλάξουν τον άλλο.

Η χειραγώγηση είναι ένα είδος κοινωνικής επιρροής που αποσκοπεί στην αλλαγή της συμπεριφοράς ή της αντίληψης των άλλων μέσω υβριστικών, παραπλανητικών ή ύπουλων τακτικών. Με την προώθηση των συμφερόντων του χειριστή, συχνά εις βάρος άλλων, τέτοιες τακτικές μπορεί να θεωρηθούν καταχρηστικές, υβριστικές, δόλιες και παραπλανητικές. Η κοινωνική επιρροή δεν είναι απαραίτητα αρνητική. Για παράδειγμα, οι γιατροί μπορεί να προσπαθήσουν να πείσουν τους ασθενείς τους να αλλάξουν τις ανθυγιεινές συνήθειές τους. Η διαδικασία της χειραγώγησης περιλαμβάνει να πέσει το θύμα, εν αγνοία του, κάτω από την κυριαρχία του χειριστή, συχνά εξαπατώντας το και χρησιμοποιώντας το για να εξυπηρετήσει τους δικούς του σκοπούς.

Η Φροϋδική εξήγηση της χειραγώγησης:  οι άνθρωποι ασυνείδητα υπερασπίζουν τον εαυτό τους λόγω άγχους επειδή οι πράξεις τους παραβίασαν κάποιο προκαθορισμένο όριο ή κανόνα.

Το μοτίβο

Συνήθως, το μοτίβο που ακολουθείται είναι το εξής:

1. Παραβίαση κανόνων. Σε αυτό το στάδιο είτε δεν τηρούν κάποια υπόσχεση ότι θα αλλάξουν ή επαναλαμβάνουν συμπεριφορές όπου κυρίως σου προκαλούν συναισθηματική ένταση.

2. Διαστρέβλωση πραγματικότητας. Σε αυτό το στάδιο ο τρόπος που θα δικαιολογήσουν τον εαυτό τους περιλαμβάνει εξαιρετική ποικιλομορφία. Ανάλογα με τον τύπο του χειραγωγού υπάρχει περίπτωση:

•           Να στρέψει την ενοχή προς το πρόσωπο σου και να σε πείσει πως εσύ ευθύνεσαι για την συμπεριφορά του. Αυτό μπορεί να γίνει είτε με ψευδείς δηλώσεις ή να σου θυμίσει μια παρελθοντική σου συμπεριφορά που είναι παρόμοια με την δική του.

  Άρνηση: Ο χειριστής αρνείται να παραδεχθεί ότι αυτός ή αυτή έχει κάνει κάτι λάθος.

  Εξορθολογισμός: Είναι η δικαιολογία που δίνει ο χειριστής για την ανάρμοστη συμπεριφορά του. O εξορθολογισμός είναι στενά συνδεδεμένος με την παραποίηση των λεγομένων.

  Επιλεκτική απροσεξία ή επιλεκτική προσοχή: O χειριστής αρνείται να δώσει προσοχή σε κάτι που μπορεί να αποσπάσει την προσοχή του από το πρόγραμμά του, λέγοντας φράσεις όπως "Δεν θέλω να το ακούσω».

  Εκτροπή: Ο χειριστής δεν δίνει μια ευθεία απάντηση σε μια ευθεία ερώτηση και αντ 'αυτού για αντιπερισπασμό πηγαίνει τη συζήτηση σε άλλο θέμα.

  Υπεκφυγή: Παρόμοια με την εκτροπή, αλλά δίνοντας άσχετες και ασαφείς απαντήσεις.

  Μυστικός εκφοβισμός: Ο χειριστής βάζει το θύμα σε αμυντική στάση, χρησιμοποιώντας καλυμμένες (έμμεσες ή υπονοούμενες) απειλές.

•           Να διακόψει την συζήτηση είτε με έκφραση θυμού, είτε με αύξηση σεξουαλικού ενδιαφέροντος ή κάνοντας χιούμορ.

•           Σε κάνουν πιστέψεις πως αντιδράς υπερβολικά ή είσαι επικριτικός/η. Αυτή η αντίδραση είναι πολύ συνηθισμένη και έχει ως σκοπό να αλλάξει τις ισορροπίες ισχύος. Αντί να σκέφτεσαι το τι έκανε εκείνος αναρωτιέσαι για την ποιότητα της δική σου συμπεριφοράς.

  Ενοχή: Ένα ιδιαίτερο είδος τακτικής εκφοβισμού. Ο χειριστής λέει στο ευσυνείδητο θύμα του πως αυτός ή αυτή δεν ενδιαφέρεται αρκετά, δρα εγωιστικά ή τα έχει όλα εύκολα. Αυτό συνήθως έχει ως αποτέλεσμα το θύμα να αισθάνεται άσχημα, κάνοντάς το να αμφιβάλει για τον εαυτό του, να αγχώνεται και να είναι σε υποχωρητική θέση.

  Διαπόμπευση: Ο χειριστής χρησιμοποιεί σαρκασμό και απαξιωτικές εκφράσεις για να αυξήσει το φόβο και την αμφιβολία του θύματος για τον εαυτό του. Οι χειριστές χρησιμοποιούν αυτή την τακτική για να κάνει τους άλλους να αισθάνονται ανάξιοι και επομένως να τους σέβονται. Οι τακτικές διαπόμπευσης μπορεί να είναι πολύ μικρές, όπως ένα άγριο βλέμμα ή ματιά, έναν δυσάρεστο τόνο της φωνής, ρητορικά σχόλια, σαρκασμός. Οι χειριστές μπορεί να κάνουν κάποιον να αισθανθεί ντροπή γιατί τόλμησε να τους αμφισβητήσει. Είναι ένας αποτελεσματικός τρόπος για να ενισχύσει την αίσθηση της ανεπάρκειας στο θύμα.

  Παίζοντας το ρόλο του θύματος: Ο χειριστής παρουσιάζει αυτόν-ή τον εαυτό της, ως θύμα των περιστάσεων ή της συμπεριφοράς κάποιου άλλου, προκειμένου να κερδίσει τον οίκτο, τη συμπάθεια ή να προκαλέσουν τον οίκτο και έτσι να πάρει κάτι από τον άλλο. Οι ευσυνείδητοι άνθρωποι δεν μπορούν να βλέπουν κάποιον που υποφέρει και ο χειριστής είναι εύκολο να επικαλεστεί τη συμπάθειά τους για να πάρει αυτό που θέλει.

  Δυσφημώντας το θύμα: Περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη, αυτή η τακτική είναι ένα ισχυρό μέσο για βάλει το θύμα σε αμυντική θέση, ενώ ταυτόχρονα κρύβει την επιθετική πρόθεση του χειριστή, ενώ ο ίδιος κατηγορεί ψευδώς το θύμα ως υβριστή τι στιγμή που το θύμα προσπαθεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του ή τη θέση του.

3. Επανάληψη της παραβίασης των κανόνων. Αργά ή γρήγορα οι συμπεριφορές που σου προκαλούν ηφαιστειακή έκρηξη επαναλαμβάνονται.

Προσοχή: Η χειραγώγηση στηρίζεται στην απόσπαση της προσοχής και στην δημιουργία συναισθημάτων ενοχής και ντροπής

Σκοπός του είναι να μετατοπίσει την προσοχή σου από αυτόν και να την στρέψεις στον εαυτό σου. Αργά ή γρήγορα θα αρχίσεις να προβληματίζεσαι για το αν τελικά φταίει εκείνος ή εσύ. Η απόλυτη ψευδαίσθηση!

Είναι πολύ σημαντικό να σημειωθεί πως η έκθεση μας σε τέτοιου είδους συμπεριφοριστικές συνθήκες δημιουργεί προγραμματισμό. Ο εγκέφαλος έχει την τάση να δημιουργεί μοτίβα για να μην εφαρμόζει συνεχώς συνειδητή προσπάθεια.

Όταν βιώνουμε ένα είδος συναισθήματος, ανάλογα με την προσωπικότητα μας, το εκφράζουμε με συγκεκριμένο τρόπο. Όταν ο χειραγωγός συνεχώς μας πείθει ότι οι απόψεις μας ήταν λανθασμένες μας εκπαιδεύει στο να είμαστε πιο επιεικείς στις μελλοντικές του επιθέσεις ή παραβιάσεις. Όσο επιτρέπουμε τέτοιου είδους μοτίβα να μας επηρεάζουν τόσο περισσότερο θα αισθανόμαστε φόβο να εκφραστούμε όταν αυτές οι συμπεριφορές επανεμφανιστούν. Αυτή η διαδικασία επιτρέπει στον χειραγωγό να γίνει πιο θρασύς!

Όταν κάποιος μας δημιουργεί συναισθήματα ενοχής επειδή εκφράσαμε την δυσαρέσκεια μας για κάποια συμπεριφορά του θα το σκεφτούμε διπλά να το επαναλάβουμε

Το κάθε είδος ατόμου που χειραγωγεί έχει υψηλά επίπεδα ελκυστικότητας. Γνωρίζει πολύ καλά, ειδικά στην αρχή της σχέσης/επαφής, πώς να βγάζει τον καλύτερο μας εαυτό.