«Παραλληλισμοί», από την άποψη της Ορθοέπειας

Τρία πράματα στον κόσμο αυτό, πολύ να μοιάζουν είδα.
Τα ολόλευκα μα πένθιμα σχολεία των Δυτικών,
των φορτηγών οι βρώμικες σκοτεινιασμένες πλώρες
και οι κατοικίες των κοινών, χαμένων γυναικών.

Έχουνε μία παράξενη συγγένεια και τα τρία
παρ᾿ όλη τη μεγάλη τους στο βάθος διαφορά,
μα μεταξύ τους μοιάζουνε πολύ, γιατί τους λείπει
ἡ κίνηση, ἡ άνεση του χώρου και ἡ χαρά.

«Παραλληλισμοί»

Νίκος Καββαδίας - Μαραμπού (1933)

Παραλληλισμοί λοιπόν, από τον ποιητή: Μοιάζουν «Τα ολόλευκα μα πένθιμα σχολεία των Δυτικών» με τις «κατοικίες των κοινών, χαμένων γυναικών»

Ας δούμε λίγο αυτή την ομοιότητα από την μεριά της τέχνης της ορθοέπειας, δηλαδή της μελέτης της ορθής χρήσης των λέξεων, η οποία στηρίζεται στην ετυμολογία τους.

Πρώτα τα «σχολεία των Δυτικών»

Οι μαθητές στην Ελλάδα (κυρίως στο Λύκειο) είναι, ίσως, οι πιο ταλαιπωρημένοι άνθρωποι. Όσοι, ιδιαίτερα, φοιτούν σε ιδιωτικό εκπαιδευτήριο ξεκινούν τη μέρα τους από τις 6π.μ. και τελειώνουν περίπου τα μεσάνυχτα. Αυτοί οι ταλαίπωροι μαθητές σε καμία περίπτωση δε θα μπορούσαν να φανταστούν ότι η λέξη «σχολείο» είχε ως αρχική σημασία την ανάπαυση, την ησυχία, τον ελεύθερο χρόνο (< αρχαία ελληνική λέξη: σχόλη). Η αρχική σημασία της λέξης «σχόλη» είχε την έννοια του: “βραδύνω, αργοπορώ” («σχολήν τίθημι» : αργοπορώ) ή («σχολή γίγνεται»: υπάρχει καιρός). Με το ίδιο νόημα απαντάται και σήμερα στη φράση: «Κυριακή γιορτή και σχόλη».

Ήδη, όμως, από τους κλασικούς χρόνους τη συναντάμε με την ιδιότητα του ελεύθερου χρόνου με αποτέλεσμα να καλλιεργήσει κανείς το πνεύμα του ( Γ. Μπαμπινιώτης).

Γιατί, όμως, μία λέξη που δήλωνε την τεμπελιά (σχόλη) πήρε τη σημασία της συστηματικής καλλιέργειας του πνεύματος; Την απάντηση θα την βρείτε αν αναλογιστείτε πως φάνταζαν στα μάτια του απλού κόσμου όλοι οι φιλοσοφούντες και οι έχοντες «ελεύθερον χρόνον». Μάλλον περιφρονητικά χρησιμοποίησαν, αρχικά, τη λέξη σχόλη («τεμπελχανιό» θα λέγαμε σήμερα). Ο όρος, αρχικά, χρησιμοποιήθηκε για να δηλώσει την ανώτατη βαθμίδα εκπαίδευσης, όπως, γα παράδειγμα, η Κυρηναϊκή σχολή (ιδρύθηκε από τον Αρίστιππο, 435 – 436, μαθητή του Σωκράτη και υποστήριζε τον άκρατο ηδονισμό). Άλλη σημαντική, αλλά ξεχασμένη, σήμερα, σχολή ήταν η Ανώτατη Τεχνική Ελληνική Σχολή. Πρόκειται για το πρώτο Πολυτεχνείο στον κόσμο, που ιδρύθηκε στη Αλεξάνδρεια από τον Ήρωνα

Από την αρχαιότητα, ήδη, παρουσιάζεται και το επίθετο σχολαστικός για να δηλώσει αυτόν που αφιερώνει τό χρόνο του στη μελέτη. ΄Ηταν, δηλαδή, ο μορφωμένος, ο εκπαιδευμένος.

Ο όρος σχόλη πέρασε και στη Δύση με την έννοια, κυρίως, του εκπαιδευτικού ιδρύματος (Λατινικά: scola, Ιταλικά: scuola, Γαλλικά: ecole , Αγγλικά: school, Γερμανικά : schule, Ισπανικά: escuela)

Στα Λατινικά η λέξη σχόλη είχε εκλάβει, επίσης, και την έννοια της ακινησίας, της απραξίας, της αναμονής 

(π.χ. “schola labri” ήταν ο χώρος που ανέμεναν τη σειρά τους στα δημόσια λουτρά των Ρωμαίων). Κατά τον Μεσαίωνα αναπτύχθηκε στη Δύση η σχολαστική φιλοσοφία. Καλλιεργήθηκε αποκλειστικά στις μοναστικές σχολές (scolae) και απ΄εδώ πήρε το όνομα της (scola > σχολαστικός). Θεωρούσαν την εκκλησία ως το μόνη ηθική δύναμη και θεματοφύλακα των ηθικών αξιών.Επηρεάστηκαν άμεσα από τον Αριστοτέλη (συγκεκριμένα, τον λάτρεψαν και τον θεώρησαν ως πρόδρομο του Χριστού) και, ευτυχώς για μας, διαφύλαξαν τα κείμενα του. Κύριοι εκπρόσωποι ήταν ο Αυγουστίνος και ο Θωμάς, ο Ακινάτης.

Δεύτερον «οι κατοικίες των κοινών, χαμένων γυναικών»

Το πορνείο σήμερα είναι ο στεγασμένος χώρος που προορίζεται για την άσκηση του αρχαιότερου επαγγέλματος, της πορνείας. Στην μικρή αυτή πρωτόλεια μελέτη παρουσιάζονται οι σχετικές λέξεις και εκφράσεις για αυτό το ευαγές ίδρυμα.

Κοινώς το μπουρδέλο ή χαμαιτυπείο ή κασωρείον ἤ οίκος ανοχής ἤ πορνείον ἤ μαρτυλεῖον ή στεγύλλιον (υποκορ. στεγη) ἤ οίκημα ἤ σεμνεἰον

Στην αρχαιότητα

Πορνείον δημόσιο και ιδιωτικό (με ιδιοκτησία η απλή διεύθυνση του πορνοβοσκού), γυναι-κείο κυρίως (αλλά και ανδρικό, κίναιδων), του οποίου οι τρόφιμοι ήταν σχεδόν αποκλειστικά σκλάβες, απελεύθερες γυναίκες ή ξένες (καί στά ανδρικά, σκλαβά-κια). Τό πορνικόν τέλος ήταν σημαντικότατο έσοδο του δημοσίου ταμείου. Τά πορνεία της Αθήνας βρίσκονταν έκτος πόλεως, έκεῖ πού τέλειωνε ό Κεραμεικός και άρχιζαν τα στρατιωτικά νεκροταφεία. Έκεῖ δηλαδή πού τά εγκατέστησε ο Σό-λων, ο οποίος έκανε γι αυτά ειδική νομοθεσία. Το πορνικόν μίσθωμα ήταν από ένα οβολό (γιά τίς πόρνες τοῦ δρόμου) μέχρι 3 οβολούς (στά αξιοπρεπή πορνεία). Οί παλλακίδες (πού επισκέπτονταν τά σπίτια, όπως τά call-girls και τά escort-girls σήμερα) είχαν καλύτερη αμοιβή, γύρω στίς 2 δραχμές, όσο καί οί καλές αύλητρί-δες. Υπήρχε τιμάριθμος καί νόμος που απαγόρευε την... αισχροκέρδεια.

bordello, ιταλική λέξη, έδωσε το ελληνικό μπορντέλο, ἤ μπουρδελο.

Η λεξη οἴκημα, -ατος, από τό αρχαίο ελληνικό ρήμα «οἰκέω» , λέγεται με την ειδική χρήση ο οίκος ανοχής, πορνείο, χαμαιτυπείο, στον Ηρόδοτο και καπηλειό, μαγειρείο, στον Ισαίο. Θα πρέπει να παρατηρήσουμε ότι οι όροι: καπηλείο και μαγειριό αντιστοιχούν προς το λατινικό ταβέρνα (taberna : καλύβα) όπως και το μπορντἐλλο.

 Οίκος ανοχής

Ευφημισμός δια περιφράσεως. Συνώνυμα οίκος απωλείας, οίκος ακολασίας, κακόφημο σπίτι κλ.π.

Ανάλογα το ιταλικό casa di tolleranza < Λατινικό tolerare : ανέχομαι

Επειδή κατά παραχώρηση, ανεχομένη, χωρίς να εγκρίνει ἤ να επικροτεί, η κοινωνία επιτρέπει την ύπαρξή του.

Πουταναριό

Πέραν από τη σημασία πορνείο, η λεξη εχει και την σημασια του συνολου, της ομαδας των πορνων. (πβλ. Τσιγγαναριό, γυφταριό).

Σεμνείον

Κυριολεκτικά σημαίνει μοναστήρι. Ευφημισμός για το πορνείο.

Χαμαιτυπείον

Οἱ πόρνες στὴν ἀρχαία Ἑλλάδα, ἀγωνιζόμενες νὰ ἁλιεύσουν πελάτες, χάραζαν «ΑΚΟΛΟΥΘΙ» ἤ «ΕΠΟΥ» ἤ τὸ ὄνομά τους στὸ πέλμα τοῦ σανδαλιοῦ τους.

Τὸ ἀποτέλεσμα ἦταν νὰ λειτουργεῖ τὸ σανδάλι ὡς σφραγῖδα ποὺ τύπωνε την προσκληση στὸ χῶμα.

Ἐκ τοῦ « χαμαὶ» (χάμω) + τυπώ, προῆλθε τὸ ἀρχαιοελληνικὸν ὄνομα τοῦ οἴκου ἀνοχῆς «χαμαιτυπεῖον». Χαμαιτύπη ηταν το συνώνυμο της πόρνης.

Σημερα εκφερεται ως ευπρεπής κακοχαρακτηρισμός κτηρίου, οργανισμού κλπ. Ο Κων. Μητσοτάκης είχε χαρακτηρίσει ως χαμαιτυπείο τον «ΣΚΑΙ» από του βήματος της Βουλής.

Κωλοχανείο

Από το το κωλος και το τουρκικό επιθημα –hane αντιστοιχο του ελληνικου ειον (πχ νοσκομειον: hastahane, kerhane : κερχανες )

Παρατηρούμε ότι η λέξη εταίρα δεν έχει δημιουργήσει κανένα συγγενικό οί-κημα (όπως η πόρνη το πορνείο, η πουτάνα το πουταναριό, και η αρχαία κα-σωρίς το κασωρείον κλπ). Η λέξη δεν είχε τόσο κακή σημασία ούτε ήταν ανυ-πόληπτες οι εταίρες. Η ύπαρξη των ρημάτων εταιρίζομαι και η νεώτερη προσεταιρίζομαι σημαίνει κάνω κάποιον φίλο. Η εταίρα ίσως δεν ζούσε σε πορνείο μαζί με άλλες. Ήταν κάτι το πιο σικ. Σήμερα θα την λέγαμε μαιτρέσα ἤ σπιτωμένη ἤ παλλακή ἤ call-girl πολυτελείας.

Να παρατηρήσω ότι η προσεταιριστική ιδιότητα αποτελεί βασική ιδιότητα των μαθηματικών:

α + (β + γ) = (α + β) + γ

Μετά από όλα αυτά ίσως έγινε σαφέστερη σε όλους μας η αιτία των «παραλληλισμών» του ποιητή.