Ζούμε την εποχή της σχιζοφρενοποίησης (μέρος 1ο)

Α) Η ουδετεροποίηση του μεγάλου Άλλου

Για κάθε ομιλούν ον, η συμβολική τάξη, ο άγραφος νόμος της κοινωνίας, είναι η δεύτερη φύση του. Αυτή η τάξη ή, αν προτιμάτε, αυτός ο άγραφος νόμος είναι εδώ, ελέγχει και κατευθύνει τις πράξεις μας. Είναι σαν όλοι εμείς, τα υποκείμενα της γλώσσας, να μιλάμε και να επιδρούμε ο ένας στον άλλον σαν μαριονέτες. Τα νήματα της ομιλίας, των δράσεων και των κινήσεών μας τα κινεί κάποια ακατανόμαστη δύναμη, πανταχού παρούσα.

Όμως, παρότι έχει θεμελιακή δύναμη, ο μεγάλος Άλλος είναι εύθραυστος και εικονικός. Υπάρχει υποκειμενικά για τον καθένα μας και είναι εκεί, μόνο στο βαθμό που τα υποκείμενα (οι άνθρωποι δηλαδή) ενεργούν σαν να υπήρχε. Το καθεστώς που επιβάλλει είναι ανάλογο μιας ιδεολογικής αρχής όπως είναι ο Κομουνισμός, το Έθνος ή η Πατρίδα: αποκτά ουσία για τα άτομα που αναγνωρίζουν τους εαυτούς τους σε αυτήν την ουσία. Αποτελεί το θεμέλιο της ύπαρξης τους καθώς και το σημείο αναφοράς τους. Για χάρη του τα άτομα μπορούν να δώσουν ακόμα και τη ζωή τους.

Επομένως, η ουσία αυτή υπάρχει, έχει υπόσταση μόνο στο βαθμό που τα ανθρώπινα άτομα πιστεύουν σε αυτήν και ενεργούν ανάλογα.

Έτσι, όταν αναφέρομαι στις απόψεις των άλλων, δεν αναφέρομαι μόνο σε αυτό που εγώ ή οι άλλοι πιστεύουν, αλλά επίσης αναφέρομαι και σε αυτό που ο απρόσωπος κάποιος πιστεύει. Όταν παραβιάζω κάποιον κανόνα καλής συμπεριφοράς, δεν κάνω ποτέ απλώς και μόνο κάτι που η πλειονότητα των άλλων δεν κάνει – κάνω κάτι που ο απρόσωπος «κάποιος» δεν κάνει.

Γίνεται έτσι αντιληπτό ότι η εικονικότητα και η ευθραυστότητα αυτού του Άλλου τον καθιστά ανύπαρκτο. Η ουσία του γίνεται υπαρκτή στον βαθμό που τα υποκείμενα αναγνωρίζουν τους εαυτούς τους σε αυτήν και δρουν σαν να υπάρχει.

Στην σημερινή εποχή, αυτός ο κοινωνικός Άλλος είναι υπαρκτός;  Υπάρχει, πράγματι κάποιος μεγάλος Άλλος που καθοδηγεί τις δράσεις μας και τις συνειδήσεις μας; Εμείς, τα όντα της ομιλίας, στο σύνολο μας, ως κοινωνία, τον «κουβαλάμε» εντός μας και υπηρετούμε  την επιθυμία του σαν να ήταν δική μας επιθυμία;

Η απάντηση είναι «όχι πια». Ο σύγχρονος λόγος έχει τοποθετήσει στην θέση αυτού του Άλλου αυτό που ονομάζω «συμβασιακή ιδεολογία» του αιώνα.   

Ο αιώνας μας γέννησε ένα τρίπτυχο: συζήτηση, συμβιβασμός, σύμβαση. Βρισκόμαστε στην εποχή της γενικευμένης διαπραγμάτευσης. Η οργάνωση της εργασίας στην εποχή του καπιταλισμού της σχετικής υπεραξίας προάγει την σύμβαση, και αυτό συντελείται από καιρό. Το καινοφανές έγκειται στο ότι η σύμβαση, πλέον, επεκτείνεται πολύ πέραν από το πεδίο της οργάνωσης της εργασίας, βρίσκεται σε κάθε βαθμίδα της συλλογικής πραγματικότητας. Ακόμα και στις δυαδικές προσωπικές (ερωτικές, φιλικές και όχι μόνο) σχέσεις.  Για παράδειγμα, αναφέρουμε ότι οφείλουμε να «διαπραγματευθούμε» μια δυσκολία μεταξύ συζύγων! Το αντιλαμβάνεστε; Ο Ερίκ Λωράν έχει δίκιο όταν σχολιάζει τις επιτροπές ηθικής. Έχουμε πλέον επιτροπές συμβάσεων, σε όλα τα επίπεδα, ως αναλγητικά για τον Άλλο που δεν υπάρχει.

Συνάπτουμε σύμβαση, σίγουρα, για να συμβιβάσουμε διαφορές, ασυμβατότητες, δεν μπορούμε όμως να συνάψουμε σύμβαση παρά μόνο με ένα υποκείμενο, ή υποκείμενα, στο οποίο υπάρχει κάτι πανομοιότυπο, μια ομολογία. Ο Ζάχερ Μαζόχ, ο οποίος ισχυρίσθηκε ότι σύναψε σύμβαση με τον κτηνώδη Άλλο, απλώς μπλοφάρει! Ο εφευρέτης του μαζοχισμού ισχυρίσθηκε ότι σύναπτε σύμβαση με την Ντάμα του – κατάφερε πάντως να δώσει το όνομα του στον μαζοχισμό. Μια σύμβαση η οποία λειτουργεί σύμφωνα με το μοντέλο του «σου ζητώ να μου ζητήσεις να» ή «να μου κάνεις αυτό που σου ζητώ». Μια τέτοια σύμβαση γίνεται για να προτείνει μια συναίνεση. Δεν απευθύνεται στον Άλλο ο οποίος, εκ της ουσίας του, είναι υπερβατικός ως προς το υποκείμενο. Αλλά απευθύνεται στον άλλο ως όμοιο και ζητά την υπακοή του. Με δεδομένο ότι ο Άλλος δεν υπάρχει, καλλιεργούμε την αυτοκρατορία του «όμοιου» μέσω της διαπραγμάτευσης. Οι «κανόνες» στους οποίους καταλήγουν τα εμπλεκόμενα στην κάθε διαπραγμάτευση μέρη μπορεί να είναι διαφορετικοί όμως αυτό που άρρητα θεμελιώνεται μέσα στην διαπραγμάτευση είναι η ομοιότητα. Ήμαστε όλοι «μικροί άλλοι» και μόνο ως τέτοιοι μπορούμε να μετέχουμε της διαπραγμάτευσης!  Έτσι, ο σύγχρονος λόγος του Κυρίου κατάφερε να δημιουργήσει ένα «όλοι ίδιοι» και η διαπραγμάτευση πλέον είναι αναπόφευκτο επακόλουθο για όλους.

Και η διαφορετικότητα; Τι γίνεται με αυτήν; Ε, αυτή πια αποτελεί τον Άλλο που υπάρχει. Πρόκειται για τον Άλλο που απορρίπτει ο λόγος του Κυρίου. Είναι ο «μη όμοιος». Αυτός που βρίσκεται εκτός σύμβασης και εκτός διαπραγμάτευσης. Είναι … αντισυμβατικός. Γεμίζει κάθε εβδομάδα τις στήλες των εφημερίδων. Αυτός ξεχωρίζει από την μάζα των «ομοίων». Είναι αυτός που αποτελεί τον φορέα των επιτευγμάτων. Επιτεύγματα παντού και μάλιστα πολύ γελοία. Επιτεύγματα που εμπορευματοποιούνται γενικότερα, επιχορηγούνται, είτε πρόκειται για αθλητισμό, για τέχνη, ή ακόμη και για πολιτική σκηνή. Έχουμε το επίτευγμα που πρέπει να αναγνωρισθεί, να χρηματοδοτηθεί, και στο τέλος να χειροκροτηθεί. Είναι κάτι που η συλλογικότητα το αναγνωρίζει και, εκτός αυτού, υπάρχει η βαρβαρότητα της ενόρμησης.

Όλοι σοκάρονται από την γοητεία που ασκούν σήμερα όσοι φθάνουν στα άκρα. Κάθε ατομική ή συλλογική θηριωδία προκαλεί το άκρατο ενδιαφέρον και αποκτά άμεση πρόσβαση στα  ΜΜΕ.

Όχι, κύριοι και κυρίες. Δεν πρόκειται για έναν Άλλο σαν και εκείνον που ανάφερα στην αρχή τούτου του σημειώματος. Αυτός ο Άλλος, ο μεγάλος Άλλος, είναι ανύπαρκτος. Σε μας απομένει να τον κάνουμε υπαρκτό. Αυτός ο Άλλος των θηριωδιών είναι εκείνος που υπάρχει ως το απόρριμα της «συμβασιακής ιδεολογίας». Είναι ένας άλλος που υπάρχει ως απόλαυση και που υπερβαίνει κατά πολύ τα φαλλικά όρια. Γεγονός που καταδεικνύει ότι όσο περισσότερο ένας λόγος ουδετεροποιεί τον Άλλο, τόσο περισσότερο κανείς βρίσκεται πυρπολημένος από αυτόν. Και αυτό είναι που συμβαίνει στις μέρες που ζούμε.