Η βουλιμία/ανορεξία στο υστερικό υποκείμενο

Η νεύρωση δεν είναι τίποτα άλλο παρά ένα ερώτημα που απευθύνει το υποκείμενο μέσω του εγώ. Η ταύτιση του εγώ χρησιμοποιείται για να αρθρωθεί αυτό το ερώτημα. Στην μορφή της νεύρωσης που ονομάζεται υστερία το ερώτημα είναι: Τι σημαίνει να είναι κανείς γυναίκα.

Αντιλαμβανόμαστε ότι στην υστερία ο κύριος, στον οποίον απευθύνεται το ερώτημα, είναι ο άνδρας, και μάλιστα ο πρώτος από όλους, ο πατέρας.  Έτσι, για το υστερικό υποκείμενο, ο κύριος συνιστά το σύμπτωμα του. Αυτό σημαίνει ότι το πραγματικό επίκεντρο του ενδιαφέροντος του είναι η θηλυκότητα. Αυτή διερευνά. Θα ταυτιστεί, αν και όχι συνειδητά, με έναν άνδρα, για να προωθήσει περαιτέρω την έρευνα του. Είναι σαν να λέει στον εαυτό του: «Εκείνο που με ενδιαφέρει είναι η διερεύνηση της επιθυμίας του άνδρα. Τι διαθέτει μια γυναίκα που κάνει έναν άνδρα να την αγαπήσει, πέραν από την σεξουαλική διάσταση;». Η έκφραση «η υστερική κάνει τον άνδρα» - έκφραση κοινότυπη στην ψυχανάλυση – είναι πολύ αμφίσημη: σημαίνει ότι στηρίζει τον άνδρα, υπό την έννοια της παρακίνησης, «στα άρματα παλικάρια», που λέμε. Αυτή είναι η συμπαθητική της πλευρά. Από την άλλη, υπάρχει και η αντιπαθητική της πλευρά. Η έκφραση «κάνει τον άνδρα» σημαίνει ότι υποδεικνύει στον τελευταίο τι να κάνει.

Πάρα ταύτα, οφείλω να υπογραμμίσω τα εξής: Πρώτον, ότι η υστερική είναι ένα υποκείμενο που είναι άρρωστο με τον άνδρα (σύμπτωμα) αλλά και δεύτερον, βρίσκεται και έχει νόημα η ύπαρξη της μόνο μέσα στον κοινωνικό δεσμό.

Εδώ, σε αυτό το σημείο θέλω να μου επιτρέψετε να κάνω μια παράκαμψη προκειμένου να επανέλθω στο κύριο θέμα του σημειώματος ευθύς αμέσως. Αρχίζω λοιπόν, την παράκαμψη.

Έχω διακρίνει δύο τύπους συμπτωμάτων ανάλογα με το αν την απόλαυση την οποία το σύμπτωμα σταθεροποιεί διαμεσολαβείται από τον όμοιο (τον «άλλο», με το «α» μικρό), δηλαδή διαμεσολαβείται από τον κοινωνικό δεσμό με τον όμοιο ή όχι.

Ονομάζω, λοιπόν, αυτιστικό σύμπτωμα κάθε σύμπτωμα που τοποθετεί στην θέση του παρτενέρ έναν όρο μη – ανθρώπινο, ένα πράγμα ας πούμε, χωρίς υποκειμενικές ιδιότητες. Έναν όρο που συνδέει το πραγματικό της απόλαυσης με το συμβολικό χωρίς φαντασιακή διαμεσολάβηση. Ένας όρος που δεν υπάρχει μέσα στα ομιλούντα όντα. Για παράδειγμα, η σχέση ενός υποκειμένου με τον υπολογιστή του, χωρίς την διαμεσολάβηση τρίτου ομιλούντος είναι ένα αυτιστικό σύμπτωμα. Θα μπορούσα να ονομάσω αυτό το σύμπτωμα Βασικό. Η χαρακτηριστική ιδιότητα αυτού του συμπτώματος έγκειται στο ότι δένει το ασυνείδητο με το την απόλαυση, με την άφυλη ενόρμηση, το Πραγματικό με το Συμβολικό χωρίς να παρεμβάλλεται, να διαμεσολαβεί το Φαντασιακό. Από εδώ παράγεται και η δεύτερη κατηγορία συμπτώματος. Ας το ονομάσω Βορρόμειο σύμπτωμα. Πρόκειται για το είδος του συμπτώματος όπου υπεισέρχεται στην σχέση ένα υποκείμενο της ομιλίας και γίνεται παρτενέρ. Ένα τέτοιο σύμπτωμα είναι η αγάπη. Η έμφυλη αγάπη ενώνει το αυτιστικό σύμπτωμα με έναν ανθρώπινο παρτενέρ, δηλαδή ενώνει το Πραγματικό της απόλαυσης με το Συμβολικό της γλώσσας αλλά με την διαμεσολάβηση του Φαντασιακού.  Θα μπορούσα να πω ότι ο ιδεοψυχαναγκασμός επιχειρεί ένα δέσιμο μεταξύ του αυτιστικού συμπτώματος και του δεσμού της αγάπης. Όμως, το εν λόγω δέσιμο πραγματώνεται, στην περίπτωση του ιδεοψυχαναγκασμού, στην φαντασία, σε αντίθεση από την περίπτωση της υστερίας όπου το δέσιμο πραγματώνεται στην πράξη. Εδώ και λίγο πριν ολοκληρώσω την παράκαμψη μου να αναφέρω δύο λόγια για το Μεταβατικό αντικείμενο. Ονομάζω Μεταβατικό αντικείμενο ένα αντικείμενο μέσω του οποίου το υποκείμενο ξεφεύγει από την αγωνία την οποία του προκαλεί ο Άλλος (με το άλφα κεφαλαίο). Αποτελεί μια απόπειρα ώστε κάποιος να ιδιοποιηθεί μια απόλαυση, ή να σταθεροποιηθεί σε μια απόλαυση που δεν είναι στο έλεος του Άλλου. Μπορούμε να δούμε τέτοια μεταβατικά αντικείμενα κυρίως στην βρεφική – παιδική ηλικία (ένα μαξιλαράκι, μια κουβερτούλα, γενικά ένα μικρό πραγματάκι) που χρησιμοποιούν τα μικρά παιδάκια, συνήθως πριν πάνε για ύπνο στην προσπάθεια τους να αποχωριστούν από την αγωνία που τους προκαλεί η διαρκής παρουσία της μητέρας (Άλλος). Αυτό, λοιπόν, το Μεταβατικό αντικείμενο το ονομάζω σύμπτωμα αποχωρισμού. Το σύμπτωμα αποχωρισμού είναι μια παραλλαγή μεταξύ του αυτιστικού συμπτώματος και του συμπτώματος – κοινωνικός δεσμός. Εδώ πλέον κλείνω την παράκαμψη μου και επανέρχομαι στο κυρίως θέμα μου.

Λοιπόν, όταν σε ένα υστερικό υποκείμενο λείπει η ενσάρκωση του κυρίου σημαίνοντος – συνήθως υπό την μορφή ενός άνδρα – συμβαίνει ελλείψει άνδρα, να τρώει κανείς οτιδήποτε, με οποιονδήποτε τρόπο. Και διαπιστώνει κανείς μια εναλλαγή σήμερα στον πολιτισμό, σε υποκείμενα που μας εξηγούν ότι όλα βαίνουν καλώς, όσο παραμένουν ερωτευμένες ή ερωτευμένοι, αλλά μόλις αυτό σταματήσει, βουρ στο ψυγείο. Αποτελεί μια κλινική πραγματικότητα, και είναι σοβαρό.

Βασικά, η συγκεκριμένη πρόταση «ελλείψει άνδρα, να τρώει κανείς οτιδήποτε, με οποιονδήποτε τρόπο» παρουσιάζει το μειονέκτημα να είναι δομημένη όπως η έκφραση «στην αναβροχιά καλό είναι και το χαλάζι». Δεν είναι όμως καθόλου έτσι. Η συγκεκριμένη έκφραση σημαίνει ότι όταν κανείς δεν έχει αυτό που πραγματικά επιθυμεί η καρδιά του, τότε μειώνει τις απαιτήσεις του. Η εναλλαγή, αυτό που εδώ επεξεργάζομαι, έχει μια τελείως διαφορετική λογική: πρόκειται για μια απόπειρα αποχωρισμού. Είναι μια απόπειρα του υποκειμένου να εξαιρεθεί από τον πόνο της υποταγής στον Άλλο. Όταν η υποταγή στον Άλλο γίνεται ευχάριστα, μέσα στις χαρές της αγάπης, τότε όλα είναι καλά. Όταν όμως αυτή γίνεται αποκαλύπτοντας την πτυχή της αγωνίας και της ανημποριάς που ενέχει, τότε υπάρχει μια απόπειρα αποχωρισμού μέσω ενός αντικειμένου το οποίο αυτό καθεαυτό δεν έχει κανένα ενδιαφέρον.

Εν κατακλείδι: Οι διαταραχές της στοματικότητας δεν κοινωνικοποιούν περισσότερο από ότι η διαταραχή της τοξικομανίας.Βλέπει κανείς τα υποκείμενα εκείνα που τρώνε για να προκαλέσουν μετά εμετό, ή που τρώνε, τρώνε, τρώνε για ένα διάστημα και μετά τίποτα. Παχαίνουν, αδυνατίζουν, και εκεί παίζουν με την εικόνα. Παίρνουν δέκα κιλά, χάνουν δεκαπέντε, ξαναχάνουν είκοσι…Σε αυτές τις περιπτώσεις υπάρχει μια έκκληση προς το βλέμμα. Τα συγκεκριμένα αυτιστικά συμπτώματα προφανώς και δεν είναι πολύ πειθήνια στην ψυχανάλυση διότι, εξ ορισμού, είναι ανυπότακτα στον δεσμό της μεταβίβασης και επίσης δεν οδηγούν συχνά στην συμβουλή του ειδικού. Οφείλουμε λοιπόν, να διακρίνουμε από αυτές τις συμπεριφορές εκείνες που έχουν μια σημασία αποχωρισμού, και που, κατά συνέπεια, εντάσσονται στην διαλεκτική με έναν κοινωνικό δεσμόΓενικότερα, οι υστερικοί άνδρες και γυναίκες δεν είναι λαίμαργοι – δεν ξέρω γιατί, πιστεύω όμως ότι είναι αλήθεια – ότι είναι οι καλύτεροι βουλιμικοί. Θεωρώ ότι στο υστερικό υποκείμενο πρόκειται για σύμπτωμα αποχωρισμού.