Ο αμυντικός μηχανισμός της στροφής εναντίον εαυτού είναι αρχαϊκός. Μέσω αυτού του μηχανισμού αντιστρέφω τόσο τον σκοπό, όσο και το αντικείμενο της ενόρμησης. Εδώ το υποκείμενο παίρνει τη θέση του αντικειμένου:
Το υποκείμενο ευχαριστιέται μέσα από την ταύτιση του με το αντικείμενο που υποφέρει. Ταυτίζομαι με αυτόν που βασανίζω, μπαίνω στη θέση του και βασανίζοντας εκείνον, νιώθω ότι βασανίζω τον εαυτό μου (αυτομομφή). Έχουμε εδώ το κατεξοχήν σύμπτωμα της μελαγχολίας όπου συμβαίνει στροφή εναντίον του εαυτού εχθρικών – καταστροφικών ενορμήσεων που προορίζονται για πρόσωπα από τα οποία το υποκείμενο εξαρτάται πραγματικά ή συναισθηματικά: από την ενεργητικότητα περνάω στην παθητικότητα μέσω της στροφής εναντίον του εαυτού.
Πρόκειται για ένα αμυντικό μηχανισμό εναντίον των ασυνείδητων συναισθημάτων ενοχής: συναισθήματα ενοχής και η επανόρθωση μέσω της τιμωρίας από τον πόνο.
Τα συναισθήματα ενοχής συνδέονται με την αμφιθυμία[1]. Η αμφιθυμία υπάρχει από το δεύτερο εξάμηνο της ζωής, στη σχέση του μωρού με τη μητέρα: πρόκειται για την καταθλιπτική θέση. Αυτό που κάνει το υποκείμενο δηλαδή, είναι ότι βρίσκει ένα φραγμό για να αμυνθεί της δομικής έλλειψης και του ευνουχισμού. Το υποκείμενο αποκηρύσσει το δρόμο της έλλειψης με αντάλλαγμα την συσσώρευση της απόλαυσης. Η καταθλιπτική θέση (διότι περί θέσεως πρόκειται) είναι λοιπόν ένας τρόπος απόλαυσης[2]. Εδώ το αντικείμενο - μητέρα δεν είναι μερικό (διχοτομημένο σε καλό – η μαμά που δίνει και σε κακό – η μαμά που στερεί), αλλά γίνεται ένα όλον (ολοποίηση του αντικειμένου). Το παιδί κατανοεί ότι η μαμά στην οποία επιτίθετο επειδή το στερούσε είναι αυτή η ίδια που το ταΐζει. Μαμά ταυτόχρονα και «καλή» και «κακιά», δύο σε ένα. Κατανοεί ότι η επίθεση ήταν εναντίον του «καλού» αντικειμένου (της καλής μαμάς). Αισθάνεται τότε κατάθλιψη και επιθυμεί να επανορθώσει οπότε αυξάνεται η έννοια, το ενδιαφέρον για το αντικείμενο και μαζί η υπευθυνότητα: ηθική πάλη, μάχη ανάμεσα στην αγάπη και το μίσος.
Η ενοχή εδώ έχει αμυντικό χαρακτήρα. Αμύνεται κατά των επιθετικών φαντασιών του υποκειμένου εναντίον των αντικειμένων. Μιλώ για αντικείμενα, στον πληθυντικό, και όχι στον ενικό διότι δεν εννοώ μόνο την μητέρα αλλά και το υποκατάστατό της κατά την ενήλικη ζωή. Μιλώ για τον εραστή ή την ερωμένη: έχω την εντύπωση ότι οι δικές μου επιθετικές ενορμήσεις προξένησαν κακό στο αγαπώμενο αντικείμενο. Προκύπτει ενοχή συνοδευόμενη από επιθυμίες επανόρθωσης του κακού.
Ο επονομαζόμενος ηθικός μαζοχισμός αφορά σε καταστάσεις στις οποίες το Εγώ δεν καταφέρνει να «κρατάει», να τιθασεύει τις καταστροφικές ενορμήσεις του υποκειμένου, οπότε το Υπερεγώ «ξεσπάει» στο Εγώ και τότε, Εγώ και Υπερεγώ «χέρι – χέρι» επιζητούν τον πόνο, την τιμωρία. Πρόκειται για εκείνη την συνθήκη στην οποία το Υπερεγώ τιμωρεί και το Εγώ ζητά την τιμωρία (το μικρό παιδί κυριαρχείται από το φόβο να υποστεί από τα πραγματικά του αντικείμενα – γονείς - και από το Υπερεγώ επιθέσεις απίστευτης βίας). Στον ηθικό μαζοχισμό το Υπερεγώ καθιστά το Εγώ αντικείμενο των επιθέσεων του. Είναι τα ασυνείδητα συμπλέγματα ενοχών τα οποία ενεργοποιούν τον ηθικό μαζοχισμό.
Μιλάμε για ασυνείδητο συναίσθημα ενοχής όταν κάποιος υποφέρει από παρορμήσεις και απαγορεύσεις και συμπεριφέρεται σαν να είναι κυριευμένος από ένα αίσθημα ενοχής το οποίο δεν μπορεί να συνδέσει με κάτι, με κάποιο λόγο, με κάποια αιτία. Μέσω της ανάλυσης των ονείρων ο αναλυόμενος μπορεί να φθάσει στην αναγνώριση της ενοχής και της αιτίας της.
Εδώ χωράει και η κατανόηση της λεγόμενης (αμυντικής) αρνητικής θεραπευτικής αντίδρασης: νοιώθω ενοχή όταν και επειδή είμαι καλά! Η βελτίωση κατά την διάρκεια της ανάλυσης ακολουθείται από μια μεθύστερη επιδείνωση.
[1] Αμφιθυμία: ταυτόχρονη παρουσία, στη σχέση με το αντικείμενο, αντίθετων τάσεων και συναισθημάτων (κυρίως αγάπης και μίσους).
[2] Κατάθλιψη σημαίνει ότι έχω τοποθετήσει τον εαυτό στην καταθλιπτική θέση: Η κατάθλιψη είναι ένα σημάδι ότι κάποιος υποφέρει, όχι από κάτι που έρχεται από έξω ή στο οποίο δεν έχει έλεγχο, αλλά αντιθέτως, από μια επιλογή που έκανε, αν και μια ασυνείδητη επιλογή: μια επιλογή του υποκειμένου προς την απόλαυση. Κατά την εντολή του υπερεγώ (απόλαυσε!), το υποκείμενο επιλέγει να γεμίσει τη δομική του έλλειψη με αντικείμενα που φράζουν τα κενά αντί να βρει μια δημιουργική απάντηση στην έλλειψη παίρνοντας το δρόμο της επιθυμίας. Η κατάθλιψη είναι ένδειξη ότι κάτι πάει στραβά στη σχέση του υποκειμένου με τον Άλλον.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου