το μεγάλο Όχι

Κάποια στιγμή υπήρξε ένα «μεγάλο Όχι» από κάποιον προς εμένα. Ένα «όχι» απέναντι σε μια κατάσταση που είναι ή κατάντησε αρνητική και στο μυαλό μου ήλθαν οι στίχοι του Καβάφη του παρακάτω ποιήματος. Αμέσως σκέφτηκα εκείνες τις τρεις ενδιάμεσες τελείες. Επειδή στην πραγματικότητα όλος ο στίχος (που, φυσικά, ανήκει στον Δάντη) λέει: che fece per vilta il gran rifiuto. Παναπεί: “που λέει από δειλία το μεγάλο όχι”. Από δειλία προτιμά να είναι «αρνηθείς», σκέφτηκα. Στην συνέχεια σκέφτηκα τον Δάντη! Ιδού πως:
Οι ψυχές που έκαναν τη μεγάλη άρνηση είναι οι πιο καταφρονεμένες απ’ όλες που βλέπουμε σ’ ολόκληρη την Κόλαση. Όχι οι πιο κολασμένες ή οι πιο βασανισμένες -οι πιο καταφρονεμένες. Είναι οι ψυχές των αδιάφορων, των χλιαρών, των λαγόψυχων, των αμέτοχων, των ουδέτερων· εκείνων που έζησαν “χωρίς ψόγο και χωρίς έπαινο”, γιατί αρνήθηκαν να πράξουν και το καλό και το κακό· τους αποστρέφεται και ο Θεός και ο Σατανάς. Δεν τους καταδέχεται ούτε καν η Κόλαση, γιατί μπροστά τους οι κολασμένοι θα ένιωθαν κάποιαν υπερηφάνεια, κάποια δόξα. Είναι έξω από την ιεραρχία των ανθρωπίνων παθών που είναι η Κωμωδία, είναι στο περιθώριο, δεν περνούν τον Αχέροντα· είναι στο περιθώριο της ζωής και του θανάτου· ποτέ τους δεν ήταν ζωντανοί. Αυτό είναι το νόημα και το αίσθημα “της μεγάλης άρνησης” για τον Δάντη· αυτό μεταδίνει στον αναγνώστη που τον εδιάβασε με κάποια προσοχή. Εκείνοι που την έκαμαν δε λένε ούτε ναι ούτε όχι, γιατί είναι ένα νεκρό σημείο, και για να πεις ναι ή όχι, μεγάλο ή μικρό, πρέπει να μην έχεις κάνει την άρνηση της ζωής.” Αμέσως λυπήθηκα τον δικό μου «αρνηθέντα». Κρίμα, είπα, κρίμα για εκείνον που λέει «το μεγάλο Όχι». Κρίμα που αρνείται χωρίς τίποτε να χει να προτείνει. Κρίμα που από δειλία επιλέγει την καταστροφή με κείνο το «όχι, το σωστό». Κρίμα που καταφρονεί την ψυχή του. Ακόμα και ο Καβάφης θα συμφωνούσε μαζί μου, σκέφτηκα.
Εκείνη, όμως, την στιγμή μια βαθύτερη σκέψη έκανε την εμφάνιση της εντός μου: Ο Καβάφης είναι, πριν και μετά από οτιδήποτε άλλο (ποιητής ιστορικός, φιλοσοφικός, ηδονικός, είτε λυρικός, διδακτικός, δραματικός), ποιητής διαλεκτικός, δηλ. αμφίσημος. Θέση και άρση, λόγια και έργα, φαινόμενο και ουσία, επιθυμία και πραγματικότητα, αλήθεια και ψέμα, παρελθόν και παρόν, αδιάκοπα συμπλέκονται μέσα στο έργο του και το συνθέτουν. Τελικά τι θέλει να πει ο ποιητής; Θα συμφωνούσε μαζί μου; Ποιον θα εξύψωνε; Εμένα που πρότεινα το «μεγάλο Ναι» παρόλα αυτά ή εκείνον που λέει το «μεγάλο Όχι» (έστω και από δειλία);
Τελικά, να που κατέληξα:
Μην υποκύπτετε στον ψυχολογικό εκβιασμό, όταν σας λένε πως η αρνητική στάση είναι πάντα στείρα, και πως για να αρνηθείς κάτι πρέπει να έχεις άλλο να προτείνεις στη θέση του. Ο νέος άνθρωπος είναι φυσικό να μην ξέρει ακριβώς τι θέλει, αλλά εξίσου φυσικό είναι να νιώθει εντονότερα τα στραβά που τον περιτριγυρίζουν. Αν η άρνησή σας αφορά κάτι που είναι ή κατάντησε αρνητικό, έχετε κάνει μια πράξη θετική και δυνάμει γόνιμη. Λέγοντας: Δεν θέλω τούτο το στραβό, είναι σαν να λέτε: Θέλω το σωστό. Ποιο είναι το σωστό, πιθανόν να μην το ξέρετε ή και να μην υπάρχει ακόμη — και πάντως, πολύ πριν να το ζητήσουμε από σας, έχετε το δικαίωμα να το ζητήσετε εσείς από μας. Ωστόσο, ήδη το Όχι σας απέναντι στο υπαρκτό στραβό είναι η προϋπόθεση για να βρεθεί το σωστό.
Ορθά αρνήθηκε ο «αρνηθείς» μου και ας μην έχει τίποτε το ηρωικό η πράξη του. Όσο για το ηρωικό του πράγματος σας παραπέμπω στον Βίο του Γαλιλαίου (1938-39) του Μπρεχτ. Έχοντας απαρνηθεί (για να σώσει την ζωή του και για να ολοκληρώσει το έργο του), μπροστά στην Ιερά Εξέταση, αυτό που είναι βέβαιος πως αποτελεί τον θεμελιακό φυσικό νόμο του Σύμπαντος, ο Γαλιλαίος ακούει την πικρή κραυγή του αγαπημένου μαθητή του:
«Αλίμονο στον τόπο που δεν έχει ήρωες!»
Και του αποκρίνεται:
«Όχι, κάνεις λάθος. Aλίμονο στον τόπο που έχει ανάγκη από ήρωες…»