Μακρόνησος και Ψυχικός Πόνος

Γενικά για την προσέγγιση

Μιλώντας, ερευνώντας και γράφοντας για την Μακρόνησο ερχόμαστε, μοιραία, αντιμέτωποι με μια δόνηση του συναισθήματος που συνοψίζεται στα ερωτήματα: «Με ποιο δικαίωμα?» καθώς επίσης και «με ποιους όρους έχουμε την δυνατότητα να μιλήσουμε γι αυτό?».

Από την άλλη, όλοι εμείς πρέπει να γνωρίζουμε ότι υπήρξαν συναισθήματα που δεν έχουν ειπωθεί ποτέ καθώς και γεγονότα για τα οποία οι ίδιοι οι πάσχοντες δεν έχουν μιλήσει σε κανένα. Μιλάμε για συναισθήματα και γεγονότα ανείπωτα.

Είναι αυτός ο συνδυασμός που δυσκολεύει αφάνταστα την προσέγγιση του θέματος από μέρους μας. Πιστεύω, όμως, ότι είναι απαραίτητο να υπάρξει μια επιστημονική στάση παράλληλα με μια δόνηση συναισθήματος σωστά εναρμονισμένα μεταξύ τους στην προσέγγιση, από μεριάς μας, αυτού του ζητήματος. Δεν είμαστε υποχρεωμένοι να κρατήσουμε συναισθηματική απόσταση. Μπορούμε να τεκμηριώσουμε αντικειμενικά την θέση τόσο του βασανιζόμενου όσο και του βασανιστή αρκεί να υπάρχει το σωστό μίγμα της επιστήμης με το συναίσθημα.    

Ο Ψυχικός Πόνος.

Η προσπάθεια των βασανιστών αποσκοπούσε στην κάμψη της αντίστασης του αντιπάλου μέχρι την τελική διάλυση της προσωπικότητας του, είτε αυτό θα τον οδηγούσε στην ψύχωση είτε όχι.

Οι ψυχώσεις, δηλαδή η απώλεια της πραγματικότητας, που εμφανίστηκαν στο στρατόπεδο της Μακρονήσου ήταν συνήθεις οξείες ψυχώσεις, αυτό που ονομάζουμε αντιδραστικές, απέναντι σε ένα υπέρμετρο συναίσθημα. Τέτοιες που στα κατοπινά χρόνια άφησαν πίσω τους τραυματικά ίχνη, υπό την μορφή εμμονών και άλλων ψυχικών συμπτωμάτων. Η περίπτωση του Θανάση Βέγγου για την απέχθεια του ως προς την σκόνη είναι απλώς ενδεικτική μιας τέτοιας εμμονής.

Η ενδοψυχική διαδικασία, συνοπτικά ήταν η εξής:

Η πρόκληση σωματικού πόνου οδηγεί στον ψυχικό. Ο ψυχικός πόνος έχει δύο στοιχεία: α) τον φόβο. Ως φόβο ορίζω την ανθρώπινη απάντηση που νιώθει ένα υποκείμενο μπροστά σε έναν ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΟ και σαφώς προσδιορισμένο κίνδυνο. β) το άγχος. Ως άγχος ορίζω την αντίδραση του υποκειμένου μπροστά σε έναν επικείμενο αλλά ΑΚΑΘΟΡΙΣΤΟ και ασαφή κίνδυνο. Αυτός ο κίνδυνος επειδή δεν μπορεί να συγκεκριμενοποιηθεί δεν μας αφήνει την δυνατότητα να τον αντιμετωπίσουμε. Στην συνέχεια, ο εν λόγω ψυχικός πόνος θα οδηγήσει σε πανικό. Η επανάληψη στον χρόνο αυτού του πόνου θα οδηγήσει στην διάλυση και τελικά στην καταστροφή της προσωπικότητας του υποκειμένου.

Βασικός στόχος του συστήματος της Μακρονήσου ήταν η διάλυση της προσωπικότητας του υποκειμένου και όχι η ανάνηψη, δηλαδή να κερδηθεί ιδεολογικά ο βασανιζόμενος. Η διαδικασία της δήθεν ανάνηψης (με τις υπογραφές) ήταν μέσο για να καμφθεί η αντίσταση του ατόμου. Το αποδοτικότερο μέσο της κάμψης της αντίστασης του ήταν το ότι οι παλιοί σύντροφοι, φίλοι, συναγωνιστές μεταβάλλονταν σε βασανιστές. Το γεγονός αυτό έχει μια φοβερή επίδραση στον άνθρωπο που ζούσε στην Μακρόνησο. Πρόκειται για μια ταύτιση με τον επιτιθέμενο. Δηλαδή, στο ασυνείδητο του το θύμα ταυτίζεται με τον βασανιστή εγκαταλείποντας τις προηγούμενες ιδέες του και ενστερνίζεται θέσεις εναντίον του εαυτού του. Είναι εντελώς διαφορετική η ψυχική διεργασία εκείνου που ενδίδει για να επιζήσει. Ο δεύτερος επιλέγει να υποχωρήσει συνειδητά χωρίς να στραφεί εναντίον των συντρόφων του.

Το άγχος του άγνωστου και ακαθόριστου κινδύνου που αποτελεί ένα από τα δύο στοιχεία του ψυχικού πόνου εκφράζεται στον στίχο του Δημήτρη Χριστοδούλου:

«Δεν ξέρεις τι ναι παγωνιά,

                            βράδια χωρίς φεγγάρι,

                                                         να μην γνωρίζεις ποια στιγμή

                                                                                    ο πόνος θα σε πάρει»

Η σοβαρότερη συνέπεια εκείνων που υπέστησαν την βία της Μακρονήσου, σοβαρότερη ακόμα και από εκείνη της ψυχωτικής κρίσης, είναι η δυσδιάκριτη αλλά μόνιμη αλλοίωση της προσωπικότητας τους. Κανείς πια δεν ήταν όπως πριν. Το ανέμελο του νέου ανθρώπου είχε χαθεί και είχε αντικατασταθεί από μια μόνιμη πίκρα. Η χαρά της ζωής από μια ελαφρά αλλά μόνιμη κατάθλιψη ή από μια σκληρή, υπέρμετρη επιθετικότητα, όχι πάντα προς την ορθή κατεύθυνση. Οι σχέσεις με του άλλους δυσκόλεψαν και συχνά είχε χαθεί η άνεση, η τρυφερότητα και ο ενθουσιασμός. Αυτό που κουβαλούσαν, ποιο δηλαδή, αυτήν «την έρμη υπογραφή» ή «το πώς μπόρεσα να το κάνω» οδήγησε σε μια βαθιά αυτοϋποτίμηση διαστροφικού χαρακτήρα που άλλαξε την ψυχική δομή του υποκειμένου.

Οι Βασανιστές

Το σύστημα της Μακρονήσου είχε βεβαίως επιπτώσεις και στους βασανιστές. Γι αυτούς λειτούργησε ως μια Αρχή που τους «έδωσε την εντολή» να απεκδυθούν έθιμα, κοινωνικούς κανόνες, πολιτισμικές απαγορεύσεις, όλα εκείνα που καταστέλλουν τα απωθημένα συναισθήματα του ασυνειδήτου δίνοντας την ευκαιρία στο σαδιστικό «εγώ» τους να βγει στην επιφάνεια. Μέσω της εκπαίδευσης στην οποία υποβλήθηκαν αυτά τα άτομα μετατράπηκαν σε σαδιστές και η εν λόγω Αρχή δικαιολόγησε και επιβράβευσε τον σαδισμό τους. Ο Νόμος του σαδισμού γενικεύτηκε στην Μακρόνησο εν είδει επιδημίας. Στην ουσία, οι βασανιστές υπήρξαν και οι ίδιοι «θύματα» των εμπνευστών του συστήματος της Μακρονήσου.

Εν κατακλείδι…

Όλοι εμείς που θα προσπαθήσουμε να αναδείξουμε το θέμα «Μακρόνησος» είναι βέβαιο ότι θα βρεθούμε αντιμέτωποι με ανθρώπους που υπέστησαν έναν ανείπωτο ψυχικό πόνο. Θα βρεθούμε αντιμέτωποι με τις συνέπειες αυτού του πόνου που έχουν σημαδέψει την ζωή των ανθρώπων αλλά και των οικείων τους. Το γεγονός αυτό θα μας προκαλέσει την συναισθηματική δόνηση στην οποία αναφέρθηκα στην αρχή. Γι αυτό ο σεβασμός και η προσοχή οφείλουν να είναι τα βασικά στοιχεία που θα πρέπει να διέπουν όλους εμάς που θέλουμε να αναδείξουμε αυτό το τόσο λεπτό ιστορικό θέμα.